با لا تكرم النحويين و يا از قبيل غايت باشد مثل اكرم العلماء ما داموا عدولا با لا تكرم النحويين و يا از قبيل بدل بعض از كل باشد مثل اكرم العلماء عدولهم با لا تكرم النحويين و يا حتى از قبيل استثناء باشد مثل اكرم العلماء الّا الفساق منهم با لا تكرم النحاة [ كه راجع به استثناء تفصيلا بحث خواهيم كرد ] و ضمنا لا فرق كه عام مخصص به مخصص متصل را در باقيمانده حقيقت بدانيم و براى اين هيئت تركيبيه وضعى قائل باشيم و يا مجاز بدانيم ولى مهم اينست كه اين ظهور در ما عدا الخاص دارد و با ظهور خاص منفصل تنافى پيدا مىكند و قواعد تعارض پياده مىشود ولى اين فرض مدّ نظر جناب نراقى نيست پس آن صورتى كه ايشان محل بحث قرار داد كه مخصص لبى باشد ناتمام است و آن صورتى كه انقلاب نسبت تمام است كه مخصص متصل لفظى باشد مراد ايشان نيست فما قصد لم يقع و ما وقع لم يقصد .
قوله : و الظاهر
مقدمه : مخصص در تقسيمى دو قسم مىشود :
1 - متصل 2 - منفصل
مخصص متصل آنست كه مستقل در افاده نباشد بلكه از توابع و ملحقات كلام ديگر است و به تنهائى داراى معنائى نيست كه يصح السكوت عليها باشد از قبيل شرط ، وصف ، غايت و . . . كه ذكر شد
مخصص منفصل آنست كه مستقل در افاده باشد و بدون ضميمه و الحاق به غير داراى معناى تام باشد چه حقيقتا جداى از عام و در زمان ديگرى مع الفاصله بيان شود نظير اينكه اليوم بفرمايد :
اكرم العلماء و فردا بگويد : لا تكرم زيدا و يا بلافاصله پس از عام بگويد : لا تكرم زيدا ، حال راجع به خصوص استثناء محل بحث است كه آيا از جملهء مخصصات متصله است يا منفصله ؟
وجوهى در اين رابطه محتمل و متصور است :