فى المثل تا صبح روز پنجشنبه يقين به حيات و يا عدم موت زيد داشتيم و از حالا به بعد تا صبح جمعه مثلا شك داريم در ارتفاع حيات و از جمعه به بعد يقين به ارتفاع حيات داريم سؤال اينست كه آيا در اين فرض هم نسبت به آن مقطع از زمان كه مستصحب ما مشكوك الارتفاع است استصحاب قابل جريان هست يا خير ؟
فى المثل استصحاب كنيم بقاء حيات زيد در روز پنجشنبه را و نتيجه بگيريم پس موت در روز جمعه و در زمان متأخر حادث شده آيا جارى مىشود ؟
مرحوم شيخ ابتدا وجه تسميه اين اصل را بيان مىكنند و مىفرمايند اصوليين اسم چنين استصحابى را اصالة تأخر الحادث گذاشتهاند بدان جهت كه هدف اصلى از اجراء اين اصل عبارتست از اثبات تأخر زمانى آن امر حادث سپس بطور سربسته مىفرمايند : اگر اين استصحاب اثر شرعى بلا واسطه داشته باشد يعنى مستقيما بر مستصحب ما آثار شرعيه مترتب شود البته بدين منظور استصحاب جارى مىشود .
مثلا استصحاب مىكنيم بقاء حيات زيد را در روز پنجشنبه و نتيجه مىگيريم وجوب نفقه را وجوب تصدق بدر هم عند النذر را و حرمت تقسيم اموالش را و . . . و امّا اگر اثر شرعى از آن وصف عنوانى تأخر باشد و ما با استصحاب اين لازم عقلى را اثبات نموده سپس اثر شرعى بار كنيم اجراء استصحاب به اين منظور بر مبانى مذكور در تنبيه سادس مبتنى مىشود و جمعا سه مبنا بود :
1 - اگر استصحاب از باب امارات حجت باشد بدين منظور [ اثبات تأخر ] جارى مىشود .
2 - و اگر از باب اخبار حجت باشد ولى واسطه را خفيه بدانيم باز استصحاب جارى مىشود .
3 - و اگر از باب اخبار حجت باشد و واسطه را هم جليه به حساب آوريم
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 325
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٢٥