[ بهبودى حاصل كردن ] بوده يا بعد از آن ؟ ورثهء ميت مىگويند : موت وى پس از اندمال بوده يعنى ما او را معالجه نموديم و خوب شد و پس از آن به موت طبيعى مرد نه اينكه به واسطه سرايت جراحات وارده از بابت قطع يدين و رجلين مرده باشد و هدف ورثه اينست كه :
پس شخص جانى دو ديه كامله بدهكار است يك ديه بابت قطع دو دست و ديگرى بابت قطع رجلين [ كما ثبت در كتاب ديات ] متقابلا جانى مدّعى است كه مرگ مجنى عليه بواسطهء سرايت بوده پس من موجب قتل او هستم [ منتها قتل عمد محض نيست چون به قصد كشتن اين كار را نكرده پس قصاص ندارد آرى شبه عمد يا خطا است پس ديه دارد ] و هدف وى از اين ادّعا اثبات يك ديهء كامله است بابت قتل .
در اين مسئله حضرات فرمودهاند : الاحتمالان متساويان يعنى احتمال سرايت و اندمال هر دو مساوى و مجراى اصل واقع مىشوند درحالىكه هر دو يا احدهما قطعا مثبت است و آن اينكه استصحاب مىكنيم عدم اندمال را و نتيجه مىگيريم سرايت را و در نتيجه يك ديه بايد بدهد و نيز استصحاب مىكنيم عدم سرايت را و نتيجه مىگيريم اندمال و موت پس از آن را پس بايد دو ديه بدهد اين هم شاهد ديگرى است بر اجراء اصل مثبت از سوى فقهاء عظام .
مرحوم شيخ پس از نقل اين پنج مورد مىفرمايد : اينها مشتى از موارد جريان اصل مثبت بوده و بدانيد كه مشت نمونهء خروار است يعنى موارد فراوانى در كتب فقهيه شاهد مثال بر جريان اين اصل داريم مخصوصا .
در كتب فقهى مرحوم شيخ الطائفه و مرحوم محقق اول و علامه و شهيدين و . . . .
امّا در عين حال اينطور نيست كه آقايان از هر اصل مثبتى تحت هر شرائطى و به هر منظورى استفاده كرده باشند بلكه اگر موارد فراوانى اجراء اصل
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 318
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣١٨