امّا هفت صورت حكم :
1 - آثار عقلى : استصحاب كنيم وجوب ظهر را و نتيجه بگيريم استحقاق عقاب را .
2 - آثار عاديه : استصحاب كنيم وجوب ظهر را و نتيجه بگيريم خوف باطنى را .
3 - آثار شرعيه بلاواسطه : وجوب ظهر را استصحاب كنيم و نتيجه بگيريم حرمت شرعى نافله را .
4 - آثار شرعيه مع الواسطه : وجوب ظهر را استصحاب كنيم سپس استحقاق عقاب را نتيجه بگيريم سپس وجوب تصدق به درهم را عند النذر برآن مترتب كنيم .
5 - ملزومات : استصحاب كنيم وجوب نفقه و حرمت تزويج زوجه زيد را و نتيجه بگيريم پس زيد هنوز زنده است كه حيات ملزوم و حرمت تزويج يا وجوب نفقه و . . . لوازم آنند .
6 - ملازمات : استصحاب كنيم وجوب نفقه را و نتيجه بگيريم حرمت تزويج زوجه زيد را كه هر دو لازمهء امر ثالثى هستند كه حيات زيد باشد .
7 - مقارنات : استصحاب كنيم وجوب نفقهء اين زوجه را و نتيجه بگيريم پس آن زوجهء ديگر واجب النفقه نيست اين دو لازم و ملزوم يا متلازمين نيستند چون ممكن است هر دو زوجه واجب النفقه باشند و ممكن است هيچكدام چنين نباشند ولى اتفاقا در اثر علم اجمالى به ناشزه شدن احد چنين چيزى پيدا شده .
و امّا هفت صورت موضوع :
8 - آثار عقليه : حيات زيد را استصحاب كنيم و نتيجه بگيريم متحرك يا ساكن بودن را ، متنفّس بودن را و . . .
9 - آثار عاديه : حيات زيد را استصحاب كنيم و نتيجه بگيريم رشد عقلى او را ، رشد جسمانى او را ، انبات لحيه او را .
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 289
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٨٩