الف : مىدانيم كه سياهى داراى مراتب است حال جسمى بود كه تا يك ساعت قبل داراى سياهى شديد بود و الآن پس از گذشت يك ساعت يقينا آن مرتبهء شديده از بين رفته ولى احتمال مىدهيم كه شايد به مرتبهء ديگرى از سياهى كه ضعيفتر و كمرنگتر است تبديل شده و شايد هم سياهى به كلى از بين رفته و سفيدى جايگزين آن شده ؟ حال در اينجا اگر در واقع مرتبهء ديگرى از سياهى موجود باشد آيا استمرار همان سياهى سابق است يا وجودى مغاير با آن ؟ با دقت عقلى مغاير است ولى با ديد عرفى متحد است پس در حقيقت شك ما در بقاء همان متيقن سابق است و استصحاب بقاء كلى سواد جارى مىشود .
ب : در روايت مىخوانيم : لا سهو لمن كثير عليه السهو يا در تعبيرات فقها مىخوانيم : لا شك لكثير الشك حال عنوان كثير الشك يك عنوان كلّى ذات المراتب است مرتبهء عاليهء آن فردى است كه در كليه نمازهايش دچار شك مىشود و مرتبهء بعدى كسى است كه مثلا از هر صد نماز در 99 تا شك مىكند مرتبه بعدى از هر پنجاه نماز در 49 تا و مرحله بعدى از هر دهتا در 9 تا شك مىكند تا مىرسد به كسى كه از هر چهار نماز مثلا در سه نماز شك مىكند .
و بالجمله ذات المراتب بودن آن جاى بحث نيست حال شخصى بود كه از هر پنج نماز مثلا در چهار نماز شك مىكرد و داراى اين مرتبه از كثير الشك بود حالا پس از مدتى شك مىكند كه آيا كثير الشك بودن وى بكلّى زائل شده و از اين پس بايد به شكوكش اعتنا بكند يا اينكه به مرتبهء نازلترى تبديل شده و هنوز به كلى از بين نرفته ؟ باز اگر در واقع به مرتبه نازله تقليل يافته باشد عرفا مىگويند اين بقاء همان ما كان است و قابل استصحاب است و در اين جهت لا فرق بين شبهه مفهوميه يا مصداقيه .
بيان ذلك : منظور از شبهه مفهوميه آنست كه در معنا و مفهوم كثير الشك شك داريم كه آيا كثير الشك به كسى مىگويند كه از هر پنج نماز در چهار تا شك كند يا به كسى هم كه از پنج تا در سه تا شك كند اطلاق
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 181
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٨١