سپس گفته ضرر به معناى سوء الحال يعنى ناملايمات و بدحالى است و ضرار به معناى ضيق و تنگى و در مضيقه بودن است .
و بالجمله احتمال تأكيد اقوى است .
قوله : اذا عرفت . . . فاعلم :
مبحث سوّم :
در بحث گذشته با معانى مفردات و اصطلاحات قاعده لاضرر آشنا شديم و در اين بحث با معانى هيئت تركيبيه حديث مذكور آشنا مىشويم
فنقول : معناى حقيقى كلام اينست كه طبيعت ضرر و ضرار و ماهيت آن در خارج در اسلام و در ميان مسلمين و مؤمنين اصلا تحقق ندارد و هرگز مسلمانى به خود يا به مسلمان ديگرى ضرر نمىرساند [ اين معنا از كلمه لاء نفى جنس اخذ شده كه مركباتى كه با لاء نفى جنس شروع مىشوند بر نفى جنس يعنى طبيعت دلالت مىكنند ] .
ولى اين معنا متعذر الإرادة است زيرا كه در خارج الى ما شاء اللّه ضرر و ضرار در ميان مسلمين و بر مؤمنين وجود دارد و لذا اراده معناى حقيقى مستلزم كذب است به ناچار به حكم دلالت اقتضا بايد معناى ديگرى اراده شود .
و در اينكه معناى ديگرى كدام باشد وجوه و احتمالاتى در كلام قوم گفته آمده كه به تعبير مرحوم آشتيانى اكثر آنها سخيف و باطل هستند و آنچه در رسائل مرحوم شيخ طرح شده دو وجه است كه هر دو با مقام شارعيت شارع سازگار است :
وجه اوّل : اينگونه از جملات ظهور در اخبار دارند و در مقام حكايت از يك واقعيت خارجى و نفس الامرى مىباشند و منظور پيامبر اكرم ( ص ) اينست كه در اسلام حكم ضررى تشريع نشده و شارع مقدس