2 - معامله بالمعنى الاعم كه نقطهء مقابل عبادت است و عبادت به معناى اخص كلمه به خصوص افعالى اطلاق مىشود كه قصد قربت در آنها دخيل بوده و شرط صحت آنها به حساب مىآيد و در مقابل معامله به افعالى اطلاق مىشود كه قصد قربت در آنها معتبر نيست و به اين معنا بر عقود و ايقاعات و كليهء احكام توصليه در اسلام [ از قبيل غسل و شستن كه سبب طهارت مىگردد ، قطع مسافت كه سبب نيل به مقصد مىشود ملاقات كه سبب تنجس مىگردد ، بريدن رگهاى گردن گوسفند كه سبب تذكيه مىشود و . . . ] اطلاق مىگردد و منظور از معاملات در ما نحن فيه همين معنا است
با حفظ اين مقدمه مىگوئيم : در ارتباط با صحت و بطلان معاملات جاهل مقصر از كلام مرحوم شيخ چهار نظريه استفاده مىشود :
نظريه اوّل :
قوله : فالمشهور :
عقيده مشهور فقهاء و اصوليين و منجمله خود شيخ اعظم ره اينست كه اين معامله چه از روى اجتهاد صادر شده باشد يعنى مكلفى مجتهد است و براساس استنباط خويش معتقد شده كه مثلا عقد فارسى هم مؤثر است و لذا عقد بيع يا نكاح را به فارسى قرائت نموده و چه از روى تقليد از مجتهدى صادر شده باشد و چه از روى جهل مركب صادر شده باشد يعنى مثلا در اثر پيروى از آباء و اجداد خويش قاطع شده كه فلان شىء سبب فلان امر است و چه از روى جهل بسيط و شك صادر شده باشد آن هم چه جاهل قاصر باشد كه دسترسى به سؤال نداشته و چه جاهل مقصر باشد كه متمكن از فحص بوده ولى بدون فحص برائت جارى كرده و به خود
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 314
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣١٤