عنبى حرام نبود كه عقابى نخواهد داشت
ولى اگر تصادفا بدشانسى آورده و با حرام واقعى مصادف شد عقابش حتمى است آن هم نه بر ترك تعلم بلكه بر ارتكاب حرام واقعى و هكذا نسبت به واجب واقعى
يعنى اگر مثلا احتمال مىداد كه دعا عند رؤية الهلال واجب باشد بدون تحقيق اصل برائت جارى كرد و عمل را ترك نمود اگر چنانچه در واقع دعاء مذكور واجب نبوده كه عقابى ندارد ولى اگر واجب بوده حتما عقاب خواهد شد آن هم بر ترك واجب واقعى نه بر ترك تعلّم
پس مدعاى مشهور دو بخش دارد
الف : بخش سلبى
ب : بخش ايجابى
امّا بخش اوّل : اگر جريان برائت منجر به مخالفت با واقع نشود عقابى نيست دليل اين بخش آنست كه اصولا مقتضى از براى عقاب و مؤاخذه وجود ندارد چون مقتضى عقاب معصيت مولى است و آن هم با ارتكاب حرام واقعى و يا ترك واجب واقعى حاصل مىشود و على الفرض هيچكدام صورت نپذيرفته پس عقاب او بدون مجوّز خواهد بود .
قوله : عدا ما يتخيل :
بعضىها تلاش نموده و دو مقتضى براى مؤاخذه بيان كردهاند :
مقتضى اوّل : آيات و روايات فراوانى كه تحصيل علم و تفحص را بر ما واجب مىنمود و در دليل دوّم از ادلّه وجوب فحص ذكر شد ظهور در وجوب نفسى دارند بنابراين ما بر خود ترك تعلّم كه ترك واجب استقلالى است عقاب خواهيم شد چه مخالفت واقع حاصل شده باشد يا خير
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 296
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٩٦