قطعيه در يكى و موافقت قطعيه در ديگرى و فلسفهء اين حكم عقلى اينست كه عقل رعايت احتياط را براى خاطر دفع عقاب محتمل لازم مىشمرد و معلوم است كه عقل ما را ارشاد نمىكند به اينكه عقاب محتمل را با ارتكاب عقاب مقطوع دفع كنيد و بقول مرحوم آشتيانى در بحر الفوائد :
فان مبنى حكم العقل به تحصيل الموافقة القطعية على دفع الضرر المحتمل المترتب على تركه
و لا معنى لحكمه به بعد فرض ايجابه الوقوع فى الضرر المقطوع من جهة اخرى .
البته ناگفته نماند كه بايد تخيير را ابتدائى دانست و گرنه استمرارى تالى فاسد فوق را خواهد داشت .
تا اينجا بيست و چهار صورت از مجموع چهل و هشت صورت مذكور در اوائل مباحث شك تبيين شد كه هشت صورت از آن اصل برائت و چهار صورت از آن اصل تخيير و دوازده صورت از آن شك در مكلف به و اصل احتياط بود و بيست چهار صورت ديگر مربوط به استصحاب است .
( خاتمه )
به يارى خداوند مباحث عريض و طويل و درعينحال درياى فوائد اصول عمليهء سهگانه برائت و تخيير و احتياط همراه با تنبيهات گوناگون هر مطلب به اتمام رسيد و با مجارى و احكام و اقسام اين اصول ثلاثه آشنا شديم فقط يك مطلب باقى مانده و آن پيرامون شرائط به كار بردن اين اصول است كه در اين خاتمه تفصيلا بيان خواهد شد