1 - ماهياتى كه مخترع عقلاء عالم هستند از قبيل بيع - نكاح و . . .
2 - ماهياتى كه صددرصد مخترع شارع است و شارع مقدس آنها را تأسيس فرموده از قبيل صلاة - حج و ساير عبادات بحث ما در همين قسم اخير است پس مىگوئيم : اين اختراع و سپس جعل حكم و سپس مأمور به شدن آن عمل مراحلى را سير مىكند كه عبارتند از :
مرحلهء اوّل يا مرحلهء التفات و توجه : در اين مرحله شارع مقدس يكايك اجزاء پراكنده را كه از مقولات گوناگون هستند و هيچ ربطى به هم ندارد تصور مىكند و از نظر مباركش مىگذراند ، مثلا تكبيره را تصوير مىكند ، قرائت را ، ركوع را ، سجود را و . . . يا مثلا احرام را ، طواف را ، سعى بين صفا و مروه را و . . . ملاحظه مىكند و مورد التفات خويش قرار مىدهد در اين مرحله جزئيت به معناى اينست كه سوره را هم تصور نموده و عدم جزئيت صرفا به معناى عدم التفات است يعنى به اين جزء ملتفت نشده .
مرحلهء دوّم يا مرحلهء اختراع : در اين مرحله شارع مقدس آن اجزاء پراكنده و امور متشتّته را يك مجموعهء بهم پيوسته اعتبار مىكند و قرار مىدهد كه هر جزئى با چينش خاصى كنار هم قرار گرفتهاند و شارع به آنها يك وحدت اعتباريه مىدهد و گرنه در واقع و نفس الامر ميان اين اجزاء انس و الفتى نيست و ربطى بهم ندارند در مقابل وحدت حقيقيه كه ما بين جنس و فصل و ماده و صورت موجود است كه يك حقيقت را تشكيل مىدهند و پس از اينكه آن پراكندهها را جمع نمود و يك مجموعه ساخت نامى براى آنها انتخاب مىكند به نام صلاة ، حج - صوم و . . .
در اين مرحله جزئيّت بدان معنا است كه شارع در ساختن آن مركّب از اين جزء هم بهره گرفته و عدم جزئيّت يعنى در آن ساختمان اين جزء
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 118
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١١٨