امّا اگر بگويند يك نفر امروز در اين شهر مرد اصلا ناراحت نمىشود و كار كسب را رها نمىكند چون احتمال اينكه آن يكى فرزند او باشد خيلى ضعيف و بلكه كالعدم محسوب مىشود و . . .
حال در مسئله علم اجمالى هم عقل مىگويد : دفع عقاب محتمل واجب است و اين در موردى است كه احتمال عقلائى باشد امّا در باب شبهات غير محصوره چنين احتمالى عقلائى نيست و لذا احدى بدان ترتيب اثر نمىدهد و احتياط نمىكند .
قوله : فتأمل :
اشاره به اينست كه هرچند در شبهه غير محصوره احتمال ضعيف است ولى محتمل كه عقاب باشد قوى است و لذا عقلاء عالم احتياط را از دست نمىدهند پس اين دليل هم قابل خدشه است .
دليل ششم : غالبا در شبهات غير محصوره همه اطراف شبهه محلّ ابتلاء مكلّف نيستند بلكه بعض اطراف مورد ابتلاء هستند و اكثر اطراف مورد ابتلاء نيست و در چنين مواردى اگر شبهه محصوره هم باشد اجتناب لازم نيست و علم اجمالى مؤثر نيست تا چه رسد به شبهات غير محصوره كه در آنجا بطريق اولى احتياط واجب نيست .
اين دليل هم قابل جواب است اگرچه مرحوم شيخ جواب نداده ولى به فرموده مرحوم آشتيانى : لكنه لا يفى به تمام المطلب بل ليس محلّ الكلام اصلا لانك قد عرفت انّ محل البحث فى الشبهتين ما كان جميع الاطراف منهما محلا لابتلاء المكلف دفعة واحدة غاية ما هناك كون عدم الابتلاء مع عدم حصر الشبهة غالبيّا و مع حصره اتفاقيا لكنه لا يفيد بالنسبة الى محلّ البحث نعم لو كان عدم الابتلاء دائميّا مع عدم حصر الشبهة كان التكلم فى حكمه فرضيّا غير لايق بشأن العلماء لكن الامر ليس كذلك . . .
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 350
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٥٠