و گاهى تدريجىّ الحصول هستند بدين معنى كه بعضى از اطراف شبهه بالفعل در خارج موجودند و باقى اطراف تدريجا و به مرور زمان در خارج يافت مىشوند و اينگونه نيست كه همهء اطراف يك جا در خارج موجود باشند آنجا كه اطراف شبهه فعلىّ الحصول باشند باز دو گونه است :
1 - گاهى دفعىّ الارتكاب هستند يعنى دفعة واحدة ارتكاب همهء اطراف ممكن است مثل اينكه علم اجمالى داريم به ميتويّت احد اللحمين و معذلك هر دو را بهم ضميمه كرده و به بيع واحد بفروشيم يا نسبت به انائين مشتبهين چنين كارى را انجام دهيم .
2 - و گاهى تدريجى الارتكاب هستند يعنى امكان ندارد كه يك جا و در آن واحد بتوان همهء اطراف را مرتكب شد نظير اينكه مردى سوگند خورده كه امشب با يكى از همسرانش آميزش كند ولى امر بر وى مشتبه شده كه المرأة المحلوفة على وطيها كدام است در اينجا مجامعت با هر دو در آن واحد ميسور نيست الّا و لا بدّ يكى پس از ديگرى مقدور است .
حال هركدام از اين دو قسم كه باشد سابقا وضعش روشن شده كه اگر آن ضابطهء منجّزيت علم اجمالى بر آنها منطبق است و همهء اطراف بالفعل محلّ ابتلاء محسوب مىشوند بايد از همهء اطراف اجتناب كنيم و الّا فلا و الآن در اين تنبيه راجع به اين قسم بحثى نداريم و امّا مواردى كه اطراف شبهه تدريجى الحصول باشند كه مورد بحث ما است ابتدا چند مثال مىآوريم سپس وارد بحث مىشويم :
مثال 1 - خانمى كه داراى عادت وقتيه و عدديّه بوده و در هر ماه سه روز مثلا آن هم در تاريخ معين [ اوّل ماه يا وسط و . . . ] حيض مىشده اما پس از مدتى مضطربه شده و وقت معين را بكلّى از ياد برده و فقط اجمالا مىداند كه سه روز در ماه خون حيض مىبيند چنين زنى اگر در ماهى از اوّل ماه
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 312
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣١٢