تنبيه سوّم
در تنبيه سوم بحث راجع به اينست كه هرگونه علم اجمالى هم سبب وجوب احتياط و تنجّز واقع نمىشود بلكه شرائط و خصوصياتى دارد و مجموعا اطراف علم اجمالى را به چهار قسم مىكنيم كه تنها در يك قسم آن علم اجمالى مؤثر است نه در بقيّهء اقسام :
1 - گاهى اطراف شبهه به گونهايست كه اگر فرضا علم تفصيلى به هركدام تعلّق مىگرفت به دنبالش يك خطاب فعلى منجّز از مولى صادر مىشود و هيچ حالت منتظرهاى نداشت و آن در موردى است كه پيش از علم اجمالى خصوص هيچ طرفى معلوم بالتفصيل نباشد بلكه هر دو محتمل باشند و يك علم اجمالى به احدهما باشد و هر دو طرف هم عقلا و عادتا مقدور و متمكّن باشند و هر دو هم مورد حاجت و ابتلاء مكلف باشند در چنين فرض علم اجمالى مؤثر است و وجوب احتياط مىآورد .
نظير مثال معروف مورد بحثمان يعنى انائين مشتبهين كه شخصى دو ظرف آب دارد و ارتكاب هر دو مقدور او و مورد ابتلاء است كه اگر علم تفصيلى به خمريت هذا پيدا مىكرديم بلافاصله خطاب اجتنب عن الخمر مىآمد و هكذا نسبت به ديگرى و ادلّهاى كه سابقا براى وجوب موافقت قطعيه اقامه كرديم قدر مسلّم همين صورت را شامل است .
2 - گاهى هم اطراف شبهه واجد صفت مذكور نيستند يعنى بگونهاى نيستند كه اگر علم تفصيلى به خمريت هريك پيدا مىشد خطاب منجّز مىآمد على كلّ تقدير بلكه على تقدير خطاب منجّز مىآمد دون تقدير آخر كه هيچ خطابى نداشت نه تعليقا و نه تنجيزا و آن در موردى است