العقاب المعلوم بالاجمال واجب است ؟ و يا از اين هم فراگيرتر بوده و شامل موارد شبهه مىشود يعنى دفع عقاب محتمل و مشكوك به شك بدوى هم واجب است ؟ و سيأتى كه به درد بخش سوم نمىخورد و مورد بحث ما در همين بخش است .
و ثانيا برفرض كه اين قانون به درد شبهات بدويه هم بخورد و بقول شما بيان عقلى باشد بر وجوب احتياط از مشتبه خواهيم گفت بيان در يك تقسيم چهار نوع است 1 - بيان خصوصى واقعى عقلى يا نقلى يعنى در خصوص فلان امر بيانى رسيده و طريق بسوى واقع هم هست مثل شرب خمر كه علىحده دليل بر حرمت آن قائم شده 2 - بيان عمومى واقعى عقلى يا نقلى يعنى بيان كلّى است نه خاص و لكن نسبت به تكليف مجهول بيانيت دارد و دلالت مىكند كه در مورد تكليف واقعى مجهول وظيفه فلان است مثل ايجاب احتياط از سوى شارع كه مىگويد : اجتنب عن المشتبه يعنى چون واقع را نمىدانى و احتمال حرمت واقعى مىدهى فيجب الاجتناب 3 - بيان خصوصى ظاهرى عقلى يا نقلى مثل اينكه در خصوص فلان واقع بيانى از شارع يا عقل برسد كه و لو فلان امر در واقع حرام نيست ولى تو در ظاهر مأمور به اجتناب هستى و بايد آن را ترك كنى 4 - بيان عمومى ظاهرى يعنى عقل مىگويد وظيفهء تو اجتناب است تعبدا در واقع حرمتى براى اين مشتبه باشد يا نه و در ما نحن فيه قانون دفع العقاب المحتمل واجب از همين قبيل است يعنى دلالت مىكند كه هركجا احتمال عقاب دادى بايد اجتناب كنى و گرنه عقاب دارى حال اين احتمال مطابق واقع باشد و يا مخالف واقع باشد يعنى در واقع اصلا تكليفى هم نبوده آنگاه احتمال عقوبت علىحده موضوع است براى وجوب دفع و كارى به واقع ندارد درحالىكه قاعده اوّل كه مىگويد : قبح العقاب بلا بيان نظر به واقع دارد يعنى عقاب بر حرام واقعى بلا بيان حرام است پس قانون
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 309
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٠٩