آنها را آورده ولى واضحتر از همه دو احتمال است و ما طبق هر دو احتمال بحث خواهيم كرد :
1 - مراد از اضلال در آيه به معناى تعذيب باشد يعنى خداوند هيچ قومى را پس از اينكه بسوى اسلام و حق هدايت فرموده در آخرت عذاب نمىكند و آنها را از نعمتهاى بهشتى محروم نمىكند مگر اينكه قبلا و در دنيا براى آنها وظائفشان را بيان فرموده باشد كه از چه كارهائى بايد اجتناب كنند و به چه كارهائى بايد روى آورند پس تعذيب الهى در گرو تبيين واجبات و محرمات است اگر بيان كرده و معذلك قوم بدان عمل نكردهاند عذاب هست و اگر بيان ننموده و قبل البيان است عذابى نيست و نسبت به شرب توتون بيانى نرسيده پس اگر مرتكب شديم خداوند ما را عقاب نخواهد كرد و هذا معنى اصل البراءة .
اين احتمال را بعض مفسرين گفتهاند و ازقضا شأن نزول آيه هم مؤيد همين احتمال است كه ذيلا از بيان مرحوم آشتيانى كمك مىگيريم :
ايشان در جزء دوّم تعليقه خود بر رسائل ص 13 مىفرمايد :
و قال فى سبب النزول : قيل مات قوم من المسلمين على الاسلام قبل ان ينزل الفرائض فقال المسلمون يا رسول اللّه ( ص ) اخواننا الذين ماتوا قبل الفرائض ما منزلتهم فنزل و قيل لما نسخ بعض الشرائع و قد غاب اناس و هم يعملون بالامر الاول اذ لم يعلموا بالامر الثانى مثل تحويل القبلة و غير ذلك و قد مات الاولون على الحكم الاول و سئل النبى عن ذلك فانزل الآية و بين انه لا يعذب هؤلاء على التوجه الى القبلة الاولى حتى يسمعوا بالنسخ و لا يعملوا بالناسخ فح يعذبهم .
2 - مراد از اضلال به معناى خذلان يعنى سلب توفيق در دنيا باشد يعنى خداوند هيچ قومى را پس از هدايت آنها بسوى اسلام و حق ذليل و خوار
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 240
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٤٠