اجتهادى بر دليل فقاهتى مقدم است و مادامىكه دليل در موردى حضور داشته باشد نوبت به اصل نمىرسد و در ميان اصوليين ضرب المثل شده به اينكه الاصل دليل حيث لا دليل ، هذا امر مسلم ولى سخن در اينست كه اين تقديم از چه باب است ؟
آيا از باب ورود است ؟ يعنى ادلّه بر اصول وارد هستند و يقدم الوارد على المورود ؟
آيا از باب حكومت است ؟ يعنى ادلّه بر اصول حكومت دارند و يقدم الحاكم على المحكوم ؟
آيا از باب تخصيص است ؟ يعنى ادلّه مخصص اصول هستند و يقدم الخاص على العام ؟
مقدّمه : قبل از جواب سؤال مذكور بعنوان مقدمه چهار اصطلاح زير را معنى مىكنيم :
1 - ورود : و آن عبارتست از اينكه وقتى دو دليل در مقابل يكديگر قرار گرفتند يكى از آن دو كه وارد است موضوع دليل ديگر را كه مورود است نابود ساخته و از بين ببرد .
2 - حكومت : و آن عبارتست از اينكه : هرگاه دو دليل در مقابل هم واقع شدند يكى از آن دو كه دليل حاكم باشد در موضوع دليل ديگر يعنى محكوم تصرف نموده و دائرهء موضوع دليل محكوم را توسعه داده و يا تضييق كند نه اينكه آن را نابود سازد .
3 - تخصيص : و آن عبارتست از اينكه : هرگاه دو دليل در برابر هم قرار گرفتند يكى از آن دو يعنى دليل خاص پارهاى از افراد و مصاديق موضوع دليل ديگر يعنى عام را از تحت عموم عام اخراج كند ولى به نوع اخراج حكمى نه موضوعى .
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 211
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢١١