( بيان چهارم )
( الرابع )
وجه چهارم از وجوه اجماع كه دائرهاش بمراتب از وجوه ثلاثه قبلى وسيعتر مىباشد عبارتست از سيرهء همهء خردمندان عالم اعم از سيد و شيخ ، عالم و عامى ، مسلمان و كافر با همه مكاتب مختلف ، بيان مطلب : هنگامى كه ما به عقلاء عالم بما هم عقلاء مراجعه مىكنيم مىبينيم عقلاء عالم داراى هر مشرب و سليقهاى كه باشند در شئون زندگى سيرهء آنها بر اين مستقر شده كه به خبرهاى ثقات عمل مىكنند حتى در اوامرى كه از موالى بسوى عبيد صادر مىشود فى المثل اگر فرد مورد وثوقى پيام مولى را به عبدى از عبيد مولى برساند آن عبد در مقام امتثال معطل نمىماند و بسراغ انجام كار مىرود و اگر نرود عقلاء عالم او را مستحق مذمت و ملامت مىدانند اين از نقطهنظر عقلاء عالم و امّا از نقطهنظر شارع : هنگامى كه ما به شرع مقدس مراجعه مىكنيم ملاحظه مىكنيم كه اين سيره در مرأى و مسمع شارع مقدس بوده و توجه داشته به اينكه عقلاء عالم در جميع امور و حتى نسبت به احكام خود شارع از اين شيوه استفاده مىكنند معذلك سكوت نموده و چيزى نفرموده ما مىگوئيم : اگر شارع مقدس اين سيره را قبول نداشت هرآينه پيروان خويش را از آن ردع مىنمود و مىفرمود ايها المسلمين در احكام من به خبر واحد صرف اعتنا نكنيد چنان كه در بعض موارد هم ردع فرموده مثل باب شهادت بر زنا كه قول يك عادل معتبر نيست بلكه قول چهار شاهد عادل معتبر است و هكذا در باب شهادت بر ساير حقوق مالى كه شهادت دو عادل را لازم دانسته و . . . . در باب احكام هم اگر قول عدل واحد كافى نبود هرآينه شارع رادع مىفرستاد و حيث اينكه ردعى