البته راه ديگرى كه خالى از اشكال است براى بيان ضابطه وجود دارد و در ادامهء بحث به آن اشاره خواهد شد .
بيان دوم : مفهوم وصف آيه : بيان دوم استدلال به مفهوم وصف آيه است كه تجارت را به
عَنْ تَراضٍ
قيد كرده است .
توضيح : وصف مذكور دليل انحصار حكمِ جواز و مشروعيت به مورد وصف است و گرنه ذكر وصف لغو مىبود ، آنگاه مفهوم وصف كلام اين است كه تجارتى كه ناشى از تراضى نباشد جايز و مشروع نيست .
بيع فضولى از همين نوع است ، پس صحيح نيست .
پاسخ شيخ . شيخ اعظم سه پاسخ به اين بيان داده است :
1 . وصف مفهوم ندارد و حداكثر بر نفى شخصِ حكم ، از غير مورد وصف دلالت دارد . مفهوم داشتن به معناى انتفاى سنخ حكم است نه شخص آن .
2 . بر فرض كه وصف داراى مفهوم باشد ، امّا مخصوص صفتى است كه اگر مفيد حصر نباشد و بر مفهوم دلالت نكند فايدهء ديگرى ندارد و لغو است ، لغو هم از شأن حكيم بهدور است . در مورد آيه ، شايان ذكر است كه قيد
عَنْ تَراضٍ
وصف غالبى است و صرفاً براى بيان حال غالب افراد تجارت ذكر شده است . معمولًا همهء تجارتها ميان مالكهاى اصلى صورت مىگيرد و طبعاً ناشى از تراضى طرفين است ولى هرگز حكم جواز و مشروعيت ، مخصوص مورد وصف نيست بلكه در مورد فرد نادر هممىتواند باشد . پس بدون مفهوم داشتن هم وصف لغو نيست و فايده دارد ، نظير آيهء
. . . وَ رَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ . . .
« 1 » كه وصف
اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ
وصف غالبى است و صرفاً در مقام بيان ، اين مطلب است كه غالب ربيبهها در دامان شوهر جديد بزرگ مىشوند و در مقام بيان ، حكم حرمت ازدواج مخصوص ربيبههاى كذايى نيست .
هامش
( 1 ) . نساء ( 4 ) : 23 . .