و طبيعت به وصف جامعيت و كليت ، وجود خارجى ندارد ، آنچه موجود است فرد خاص است كه طبيعت به وجود آن موجود مىشود و فرض اين است كه وجود خارجى ، متعدد و متكثر است و شخص ، چند فرد را انجام داده است پس چند وجود طبيعت موجود شده است و با نفى ساير احتمالات و با توجه به اينكه خود جامع و طبيعى به وصف كليت قابل تحقق نيست ناگزير بايد بپذيريم كه در اينگونه موارد به تعداد افراد ، امتثال حاصل مىشود .
نظريهء امام راحل ( رحمه الله ) : حاصل كلام امام راحل در تقريرات بيع : مولى در مقام امر ، خود طبيعت را لحاظ مىكند با قطع نظر از هر خصوصيتى ، حتّى خصوصيت لحاظ هم مغفولعنه است و گرنه ذهنى مىشود و ديگر قابل تحقق نخواهد بود . در مقام امر هم به خود طبيعت امر مىكند ؛ زيرا خصوصيات در غرض او دخيل نيست ، و هر امرى هم ما را به متعلق خودش دعوت مىكند . بنابراين مطلوب مولى ايجاد اصل طبيعت است ، منتها طبيعى قابليت دارد تا در خارج يا به يك فرد ايجاد شود يا مثلًا به ده فرد ؛ هم قابل انطباق بر واحد است و هم قابل انطباق بر كثير . امّا اينها در اصل طبيعت دخالت ندارد و مطلوب مولى ايجاد طبيعت در ظرف عين و خارج است و در كيفيت امتثال و ايجاد طبيعت ممكن است مكلف به وجود واحد ايجاد كند يا به وجودهاى متعدد « 1 » بنابراين
امتثال واحد است و آن هم به ايجاد خود طبيعى و جامع است . « 2 »
با توجه به مطلب پيشين شايان ذكر است كه در باب اوامر ، در مسألهء اكراه بر ايجاد حرام يا بر ايجاد طبيعى معامله ، بحث از اين قرار است : گاهى شخص بر اصل ايجاد حرام مكره مىشود ؛ مانند ظلم كردن و ضرب و جرح . در اينجا حقّ ندارد طبيعى را در
هامش
( 1 ) . نظير باب احتياط و امتثال اجمالى كه مطلوب واقعى ، ايجاد نماز ظهر به سوى قبله است ولى در مقام امتثال ، فردى سراغ امتثال تفصيلى مىرود و ديگرى به امتثال اجمالى و تكرار عمل بسنده مىكند ؛ ولى چنين نيست كه امتثال به همه اينها يا به هركدام ، جداگانه باشد بلكه به نماز واقعى و جامع شروط است .
( 2 ) . البيع ، ص 391 . .