در مورد يتيمان است ولى رشيد و عاقل و مدبّر بودن را شرط دانسته است و بلكه به يك تعبير تمام موضوع استقلال ، رشيد بودن است و به مفهوم شرط دلالت مىكند كه يتيم تا زمانى كه عاقل نشود مستقل در تصرف نمىشود و اين مناط ، در مجنون هم وجود دارد . در باب روايات عدم جواز امر صبى تعابيرى وجود دارد كه حكم معاملات مجنون را روشن مىكند . « 1 » مثلًا در صحيحهء هشام مىخوانيم : «
وإن احتلم و لم يؤنس منه رشده وكان سفيهاً أو ضعيفاً فليمسك عنه وليّه ماله » .
و در روايت ابوبصير مىخوانيم : «
وإن احتلم و لم يكن له عقل لم يدفع اليه شيءٌ ابداً » .
روايت رفع قلم هم مجنون را در رديف صبى و نائم قرار داده بود . اگر دلالت اين دسته از روايات تمام باشد به وضوح بر اشتراط عقل دلالت دارند ، البته ما دلالت آن را قبول نكرديم . بنابراين متعاملان بايد عاقل باشند و بيع مجنون باطل است ، ضمناً فرقى ندارد كه مجنون اطباقى باشد يا ادوارى . « 2 » و نيز فرقى ندارد كه بهطور طبيعى و مادرزادى ديوانه باشد يا در اثر عارضهاى ديوانه شده باشد . يا در اثر شرب مسكرات ، مست لا يعقل گردد و مشاعرش را از دست بدهد . « 3 »
هامش
( 1 ) . اين روايات پيشتر بيان شد .
( 2 ) . معامله با مجنون ادوارى فقط در دورة جنونش باطل است .
( 3 ) . معامله با انسان مست فقط در حال مستى او باطل است . .