شرط دوم : عقل
الثانى : العقل ، فلا يصحّ بيع المجنون .
ترجمه : [ شرط ] دوم : « عقل » ؛ بيعى كه ديوانه انجام دهد صحيح نيست .
شرح : شرط دوم از شروط صحت معامله كه در طرفين معامله معتبر و لازم مىباشد « عقل » است ؛ بنابراين اگر هر دو طرف يا يكى از طرفين ، ديوانه باشند معامله باطل است . فقهاى عظام معمولًا در مورد شرط بلوغ به تفصيل بحث كرده و دربارهء اشتراط عقل تنها به ذكر همين شرط بسنده نمودهاند ؛ چون نيازى به بحث مجدد نيست . به گفتهء صاحب جواهر : « لا أجد فيه خلافاً ، بل الإجماع بقسميه عليه ، بل الضرورهء من المذهب بل الدين » . « 1 » و مىتوان اضافه كرد : « بل ضرورة العقلاء » يعنى مطلبْ جهانى است و در هيچ جاى عالم مردم با ديوانه معامله نمىكنند و اگر كسى چنين كند مورد سرزنش قرار مىگيرد و عقلا آن را فاقد اعتبار مىدانند . اين مطلب از آيات و روايات نيز قابل استدلال است :
وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ . . .
« 2 » بنابراين كه مقصود ، اموال خود سفيهان يا اعم از آن و از مال خود اوليا باشد . وقتى سفيه محجور است و تصرفات او نافذ نيست به طريق اولى معاملات ديوانه صحيح نيست زيرا سفيه ، خِرد تكليف را دارد و مكلف است ولى خِرد معيشت او ضعيف است و به گفتهء صاحب جواهر : « فاقد العقل المعتد به » ، « 3 » در حالى كه مجنون ، فاقد حتى عقل تكليف است و اسوء حالًا از سفيه است .
آيهء ديگر
. . . فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ . . .
« 4 » است : اين آيه گرچه
هامش
( 1 ) . جواهر الكلام ، ج 22 ، ص 265 .
( 2 ) . نساء ( 4 ) : 5 .
( 3 ) . جواهر الكلام ، ج 22 ، ص 265 .
( 4 ) . نساء ( 4 ) : 6 . .