تسليم اشكال شده و مثل شيخ اعظم حديث را مخصوص اعيان دانسته است كه اخص از مدّعاست . « 1 »
پاسخ امام : امام راحل از اين دليل هم پاسخ داده و تسليم اشكال نشده است ، حاصل جواب از اين قرار است : دربارهء حديث « كلّ شيء نظيف حتّى تعلم أنّه قذر » « 2 » در اصول بهطور مفصل بحث شده است كه مفاد آن چيست ؟ در مجموع هفت احتمال ذكر شده است : به نظر مشهور ، غايت « حتّى تعلم أنّه قذر » قيد موضوع است و حديث مخصوص قاعده و اصل طهارت است ، گويا گفته شده است : « كلّ شيء شُك فى طهارته ونجاسته طاهرٌ » . بنابراين غايت خود حكم طهارت ، ذكر نشده است ؛ يعنى هر چيزى كه طهارت و نجاست آن مشكوك است تا زمانى كه علم به قذارت پيدا شود پاك است ، امّا اينكه چه زمانى علم خواهد آمد و اساساً آيا حصول علم به قذارت ممكن است يا ممكن نيست ، روايت از اين جهت در مقام بيان نيست و تمام توجه حديث به بيان طهارت ظاهرىِ شىء مجهول و مشكوك العنوان أو الحكم است .
حديث على اليد نيز از اين قرار است يعنى غايت « حتّى تؤدّى » قيد موضوع ( ما اخذ ) است و تمام عنايت حديث به اين است كه « المال المأخوذ أو المستولى عليه غير المؤدّى إلى صاحبه مالم يؤدّ إلى صاحبه مضمون على الآخر أو المستولى » ، امّا اينكه آيا امكان تأديهء خود آن موجود است يا خير ، از اين نظر در مقام بيان نيست و با هريك از دو مورد امكان رد - مثل خود عين - و عدم امكان آن - مثل منفعت و عمل - سازگار است . « 3 » بنابراين حديث على اليد ، هم دليل ضمان عين است و هم دليل ضمان منفعت و
هامش
( 1 ) . مصباح الفقاهه ، ج 3 ، ص 128 و 129 .
( 2 ) . وسائل الشيعه ، ج 3 ، ص 467 .
( 3 ) . بلكه اگر در حديث طهارت ، غايت قيد موضوع است و در واقع ، غايت حكم بيان نشده است و حديث در اين صدد نيست ، در حديث على اليد به طريق اولى غايت قيد موضوع است ؛ زيرا بلافاصله پس از موضوع آمده است ، بر خلاف حديث طهارت كه غايت پس از حكم طهارت ذكر شده است و احتمال دارد قيد حكم باشد . .