نگاهدارى مال مردم يا رساندن آن به مالك اصلى است ؛ و ديگرى ماء موصول است كه ظهور در عين مال دارد و مفاد حديث ، حفظ و رد عين مال ديگران است و اين هم با وجوب تكليفى مناسب است نه با ضمان ، زيرا ضمان پس از تلف مطرح مىشود نه وقتى كه عين مال موجود است ؛ در نتيجه يا روايت ظهور در وجوب تكليفى دارد و يا مجمل است و به هر حال براى ضمان وضعى قابل استدلال نيست . « 1 »
ب ) شيخ اعظم در مكاسب قائل به تفصيل شده و گفته است : اگر « على » به فعل اختيارى مكلف مستند شود ، مثل
وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ
« 2 » يا « عليك بصلاة الليل » « 3 » ظهور در وجوب تكليفى دارد ولى اگر به مالى از اموال مستند شود - مثل مورد حديث كه به ماء موصول ، يعنى مال اسناد داده شده است و مثل عليه دينٌ يا علىّ دينٌ - ظهور در مجرّد استقرار مال در عهدهء خود آخذ يا مقرّ دارد و مفادش وجوب تكليفى نيست بلكه استقرار و ثبوت مال بر ذمّهء طرف است كه با ضمان متناسب است - آرى پس از استقرار ضمان ، يكى از احكام آن ، وجوب حفظ و وجوب اداى مال به مالك است ؛ بر اين اساس از نظر شيخ دلالت حديث بر ضمان هم مثل سند روايت روشن است . « 4 »
ج ) امام راحل در كتاب البيع مىفرمايد : كلمهء « على » در همهجا ظهور در ضمان دارد و بر استقرار عين يا دين بر عهده و ذمّهء طرف دلالت دارد و فرقى ندارد كه به فعلى از افعال مكلف اسناد داده شود - مثل آيهء حج - يا به مالى از اموال مستند باشد - مثل روايت مذكور . همانطور كه متفاهم از « زيد على السطح » استقرار او بر بام است ، مفاد روايت هم اين است كه مالى را كه بدون مجوّز شرعى و عرفى از كسى گرفته بر عهدهاش مستقر شده است ، البته نه به اين معنا كه وجود تكوينى و خارجىِ مال بر
هامش
( 1 ) . حاشية المكاسب ، ( محقق ايروانى ) ، ج 2 ، ص 111 .
( 2 ) . آل عمران ( 3 ) : 97 .
( 3 ) . وسائل الشيعه ، ج 4 ، ص 91 ، ح 5 .
( 4 ) . المكاسب ، ج 3 ، ص 181 . .