شيوة استدلال : از طرفى فرض اين است كه صناعت و عمل تصوير و تمثيل حرام است . اين مطلب از روايات فراوان ، از جمله روايات « من صوّر صورة » و « من مثّل مثالًا » به دست آمد .
از طرف ديگر بخش مزبور با كلمهء « إنّما » كه ادات حصر است بيانگر اين است كه : منحصراً صناعتى حرام است كه جز فساد مورد استفادهء ديگرى نداشته باشد . از اينجا كشف مىكنيم كه بر صناعت تصوير ، جز فساد مترتّب نيست و گرنه حرام نمىشد ، و از طرف سوم در ذيل و ادامهء اين بخش مىفرمايد : هر صناعتى هم كه جز فساد بر آن مترتّب نباشد و داراى جهتى از جهات صلاح نباشد تعليم و تعلماش حرام است ، عمل به آن و اخذ اجرت بر آن حرام است و هر نوع تقلّبى در آن ( همهء انواع حركات ) حرام است ، بنابراين نگهدارى ، انتفاع از آن ، نگاه به آن و خريد و فروش آن نيز حرام است .
پاسخ : اوّلًا در بخش مورد نظر و ديگر عبارتهاى روايت ، به تصريح صناعتى را حرام دانسته است كه جز فساد بر آن مترتّب نشود و به هيچ وجه از وجوه داراى جهت صلاح نباشد ، و گرنه صناعاتى كه داراى جهت صلاح و جهت فساد باشند ، به جهت صلاح ، تقلبات و تصرفات و غيره در آنها بلامانع است . صناعت تصوير و مجسمهسازى هم از اين قسم است ، يعنى هم جهت فساد دارند ( تعظيم و تقديس و پرستش ) و هم جهت صلاح دارد ( تزيين ، تعليم به دانشجويان رشتهء طب ، هنر نمايى و قدرت خلاقيت يك هنرمند و . . . ) است . بنابراين به حكم خود روايت تحف العقول بايد جايز باشد حتى صناعت و عمل آن ، تا چه رسد به نگهدارى آن . خود مستدل به اين جهت ملتزم نيست زيرا روايات تحريم تصوير ، اطلاق دارد .
ثانياً روايت تحف العقول از نظر سند ارسال دارد و از جهت متن اضطراب دارد و قابل استدلال نيست .
ج ) مفهوم صحيحهء زراره « 1 » و روايت المثنى از امام صادق ( ع ) « 2 » و روايت حلبى از
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 5 ، ص 308 ، ح 3 .
( 2 ) . همان ، ص 304 ، ح 3 .