شيخ اعظم در مكاسب دو وجه ذكر كرده است ولى با امر به تأملى كه آورده قول به تجرّى را تقويت كرده است . « 1 » نظر امام راحل نيز همين است « 2 » و همين صحيح است زيرا از اين جهت ، فرقى ميان واجب و حرام مركب نيست و تا عمل را كامل نكند ارتكاب واجب يا حرام صدق نمىكند و با شروع عمل مركب ، اگرچه عنوان ورود در واجب يا حرام اطلاق مىشود ، ولى ظاهرى است و به خيال انجام عمل تا آخر است .
اگر فردى نصف صورت را ايجاد كرد و منصرف شد و فرد ديگرى نصف ديگر را ايجاد نمود و كار نيمه تمام او را به اتمام رساند كدام يك مرتكب حرام و مستحق عقوبت است ؟ جواب بر مسلك هيئت اجتماعيه دومى است ، زيرا كسى كه آخرين جزء صورت را ايجاد مىكند دومى است . ولى بر مسلك مجموع مركب ، هيچكدام مرتكب حرام نيستند ، زيرا هر كدام نصف صورت را ايجاد كردهاند نه كل آن و در واقع خود صورت را و در روايات ، عنوان « من صوّر صورة » ، « من مثّل مثالًا » و مانند آن ذكر شده است و ترديدى نيست كه ايجاد بعض غير از ايجاد كل است ، زيرا خود جزء ( نصف ثلث و . . . ) غير از كل است ، پس هيچكدام حرامى مرتكب نشدهاند . آرى اگر قصد تحقّق حرام داشتهاند متجرّى هستند و از آن باب معاقباند .
نتيجه : تصوير حيوان به هر نحوى كه باشد ( ايستاده ، نشسته ، خوابيده و . . . ) . البته مادامى كه عرف آن را صورت كامل حيوان بداند و صدق عرفى دارد مشمول روايات است و اطلاق روايات باب همه را شامل مىشود و مخصوص صورت و مثال ايستاده و مرئى الاعضاء نيست .
فرع چهارم : تصوير حيوان خيالى - مثل تصوير سيمرغ ، اسب بالدار ، انسان داراى چند سر و دست و پا و . . . - چه حكمى دارد ؟
پاسخ اين است كه فرقى ندارد ، مخصوصاً اگر ساختن مجسمهء آن باشد كه مشمول روايات تكليف و امر به نفخ روح مىگردد و حتماً حرام است و اطلاق روايات اين را
هامش
( 1 ) . المكاسب ، ج 1 ، ص 189 .
( 2 ) . ر . ك : المكاسب المحرمه ، ج 1 ، ص 283 .