است ؛ حال مطلق تصوير آن حرام است كه فتواى شيخ اعظم و ديگران است يا خصوص ايجاد مجسمهء آن حرام است كه فتواى امام راحل و ديگران است . و وقتى كه حكم اصلى شد ، تنها در موارد خاصى حرمت برداشته مىشود و آن در فرض ضرر است كه در مواردى تحريم يا ايجاب ضررى با قانون نفى ضرر رفع مىشود ، و نيز در فرض عسر و حرج و فرض ضرورت است كه به قدرت رفعِ ضرورت ، جايز مىگردد ، يا از باب مقدمهء واجب مهمتر ، به شرط مقدمهء منحصر بودن ، حرمتش برداشته مىشود ، حتى شايد واجب گردد ، مثل هر وجوب و حرمت اصلى و واقعى و اوّلى اسلام كه در اثر اكراه و اضطرار و عسر و حرج و مانند آن قابل رفع واقعى يا ظاهرى است ، و گرنه در مواقع عادى و نبود عروض يكى از عناوين فوق و مانند آنها ، حرمت ايجاد مجسمه مقطوع است .
بخش سوم : تصوير غير حيوانات
اين بخش از بحث دربارهء تصوير غير حيوانات است ؛ اعم از نباتات و جمادات ، اجسام سفلى و اجرام علوى ؛ اعم از ايجاد مجسمه آنها يا مطلق تصوير ولو مجرد نقش و كشيدن عكس آنها .
دربارهء حكم شرعى اينها دو نظريه وجود دارد :
1 . طبق نقل علامه در مختلف عدهاى مطلق تصوير حيوان و غير حيوان ، مجسمه و غير مجسمه را حرام دانستهاند و عدهاى خصوص ايجاد مجسمهء همهء موجودات را حرام دانستهاند ولو جاندار نباشند . « 1 » طبق اين نظر تصوير غير حيوان هم فى الجمله حرام است . دليل اين نظر اطلاق برخى روايات است .
اين استدلال ناتمام است زيرا رواياتى داريم كه صريحاً بر جواز تصوير غير جانداران دلالت دارند .
2 . نظريه مشهور از جمله امام راحل ، شيخ اعظم و صاحب جواهر . جواز تصوير غير حيوان است مطلقاً ( حتى ساختن مجسمهء آنها ، مثل مجسمهء درخت ، گل و . . . ) . براى اين
هامش
( 1 ) . مختلف الشيعه ، ج 5 ، ص 44 .