احتياط مستحبى بجاست ؛ زيرا اگرچه روايات مذكور بر فرض ايجاد مجسّمهء حيوانات حمل شد ، ولى احتمال اطلاق و شمول در آنها منتفى نيست . عدهاى از فقهاى بزرگ فتوا به تحريم مطلق تصوير حيوان دادهاند ، بنابراين ، احتمال حرمت - ولو ضعيف - موجود است و قطع به جواز نداريم و احتياط پسنديده است .
ضمناً اگر اين كار ، حرام باشد بايد جلوى صدور آن از غير مكلّف هم گرفته شود و بر مكلّف لازم است در اين صورت ، كودكان را بر اين كار متمكن نسازد و امكانات و ابزار فعل حرام را در اختيار آنان قرار ندهد . ولى خوشبختانه دليلى بر حرمت نيست و قول به جواز قوى است .
اگر اين تصاوير جنبه قداست پيدا كرد و به عنوان شيء مقدس مورد پرستش و عبوديت قرار گرفت از باب ساختن صليب و صنم و هياكل عبادت ، حرمت پيدا مىكنند نه از باب تصوير محض .
يك نكته : اگر مناط واقعى و علت تامهء حرمت تصوير جانداران ، تشبّه به خالق و تضاد با مصوّر حقيقى باشد حكم ، تابع علت مىشود و در نتيجه بدون قصد مزبور ، تصوير حيوان بلامانع است ، حتى اگر مجسمهء آن باشد ، ولى اين مناط براى ما قطعى نشد و حداكثر حكمت حكم براى ما قطعى است ، نه علت آن و حكم هم دائر مدار حكمت نيست . و به موجب روايات فراوان بدون قصد مزبور هم تصوير حرام است .
همچنين اگر براى فقيهى احراز شود كه حرمت تصوير حيوان به خاطر تقديس و پرستش آن است كه در زمان صدور روايات چنين بوده است ، باز مىتوان گفت بدون اين جهت بلامانع است و در زمانها و مكانهايى كه آنها را نمىپرستند ساختشان جايز است . ولى اين جهت نيز احراز نشده است و روايات باب چنين قيدى ندارد و تصوير حيوان و تمثيل آن را مطلقاً تحريم نمودهاند .
همچنين اگر براى فقيهى حرمت آن ثابت نشد و حداكثر فتوا به كراهت داد - مثل شيخ طوسى و علامه طبرسى - باز هر يك مكروه جايز است و تصوير حيوان ولو با تجسم باشد جايز است ؛ ولى تعبيرات غليظ و شديد روايات كه سخن از عذاب قيامت دارد با كراهت سازگار نيست . بنابراين حكم واقعى اوّلى تصوير حيوان در اسلام ، حرمت
كوثر فقه (شرح تحرير الوسيله) (فارسى) — صفحة 220
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٢٠