امام راحل در تحرير فتوا به جواز داده و احتياط را در ترك دانسته است ( احتياط مستحبى ) . چون آنچه مسبوق به اين فتواست ، بر خلاف است و از نظر ايشان دليلى بر تحريم نداريم . بر فرض شك هم به اصل جواز و اباحه رجوع مىكنيم . ناگفته نماند تمام دلايل شيخ اعظم قابل مناقشه است .
مهمترين دليلى « 1 » كه شيخ انصارى براى حرمت ، به آن استناد كرده ، صحيحهء محمدبن مسلّم است . به عقيدهء وى دلالت اين روايت از دلالت روايات ديگر واضحتر است :
قال : سألت ابا عبدالله ( ع ) عن تماثيل الشجر والشمس والقمر ؟ قال ( ع ) :
« لا بأس ما لم يكن شيئاً من الحيوان » . « 2 »
شيوة استدلال : « ما لم يكن شيئاً من الحيوان » به منزلهء استثنا از « لا بأس » است و گويا فرموده است :
« لا بأس بالتماثيل إلّا أن يكون شيئاً من الحيوان » .
مفهوم مخالف استثنا هم اين است كه :
« فإذا كان شيئاً من الحيوان ففيه بأس
» . آنگاه « بأس » دليل بر حرمت تمثال حيوان است و اين مفهوم اطلاق هم دارد ، يعنى مجرد نقش را هم شامل مىشود و مخصوص مجسّمه حيوان نيست . مخصوصاً مثال خورشيد و ماه بهترين گواه بر ارادهء مجرد نقش است ؛ زيرا ايجاد مجسمهء خورشيد و ماه از محالات است .
اشكال اين دليل : امام راحل سه اشكال به اين دليل وارد كرده است : « 3 »
1 . در اين حديث ، از عمل ( صنعت و ايجاد ) تماثيل درخت و . . . پرسش نشده است تا دليل مورد بحث ما باشد و در نتيجه بر حرمت عمل تمثال حيوان دلالت كند ؛ بلكه از خود تماثيل كه عين خارجى است پرسيده شده است . آنگاه معلوم نيست مقصود ، عمل تماثيل است يا بازى با آنها يا نگهدارى آنها ! ؟ و وقتى مجمل شد براى مورد بحث قابل استدلال نيست .
2 . بر فرض كه منظور ، عمل تماثيل باشد ، ولى « فيه بأس » لزوماً به معناى تحريم
هامش
( 1 ) . ر . ك : المكاسب ، ج 1 ، ص 185 .
( 2 ) . وسائل الشيعه ، ج 17 ، ص 296 ، ح 3 .
( 3 ) . ر . ك : المكاسب المحرمه ، ج 1 ، ص 262 - 263 .