( مشترى ) بود از اول محقق نشده بلكه پس از رد ثمن و قبل از فسخ محقق مىشود نه قبل از رد ثمن ، خلاصه در آنجا قبل از رد ثمن خيارى نيست تا غير ذىالخيار ضامن باشد و فرض اين است كه تلف ثمن قبل از رد به مشترى بوده پس در زمان خيار نيست و از بحث ما خارج است .
شيخ در جواب مىفرمايد : اوّلًا در جاى خود گفتهايم كه ما اين را قبول نداريم كه در بيع به شرط خيار ، خيار پس از رد ثمن حاصل شود بلكه از ابتداى معامله خيار هست ( و لذا مىتواند اسقاط كند و . . . ) پس در همان مسأله هم تلف ثمن در ظرف يك سال از مصاديق تلف در زمان خيار است .
و ثانياً همانطور كه كراراً گفتيم مناط ضمان غير ذىالخيار اين شد كه بيع متزلزل باشد و اين مناط در مثال ما هست و فرق نگذاشتيم ميان خيار متصل به عقد يا خيار منفصل كه پس از ردّ ثمن مىخواهد بيايد ، هر دو موجب تزلزل معامله هستند و اگر مناط بود حكم هم هست كه غير ذىالخيار ضامن باشد .
قوله : فالاولى الالتزام بجريان هذه القاعده . . . : از مطالب مذكور به اين نتيجه مىرسيم كه قاعدهء « التلف فى زمن الخيار ممن لاخيار له » عموميت دارد و شامل تلف ثمن هم مىشود . البته توجه به اين نكته مهم است كه ثمن گاهى شخصى است ( عين معينى خارجى يا نقد معيّن خارجى كه اشاره كرده و گفته با اين درهم يا دينار ، يا با اين متاع خريدار كالاى شما هستم . ) و گاهى كلى است ( متاع شما را به ده درهم يا يك دينار يا صد تومان خريدارم ولى معين نكرده كه اين درهم يا آن درهم ، كه كلى به ذمهء طرف مىآيد و بايد از عهده برآيد . ) حال قاعده شامل تلف ثمن هم مىشود ولى در خصوص ثمن شخصى كه اگر پس از قبض و در زمان خيار بايع تلف شد مشترى ضامن است يعنى معامله خودبهخود فسخ مىشود و تلف موجب انفساخ آن مىگردد و همانطور كه قبل از قبض ثمن شخصى اگر تلف مىشد مطلب از اين قرار بود و مشترى ضامن بود ، همينطور بعد از قبض و در زمان خيار ولو خيار منفصل از عقد باشد كه فرق نگذاشتيم و به هر حال تا مدت خيار باقى است مشترى ضامن است و اگر ثمن تلف شد معامله منفسخ مىشود و عين ثمن به ملك بايع برمىگردد .
وامّا اگر ثمن كلى باشد ( كه غالباً چنين است ) حالش حال مبيع كلى است فىالمثل شخصى طعام كلى ( يعنى صد من گندم خوب و معين نمىكند كه اين صبره يا آن صبره ) خريد و براى خودش تا مدتى شرط خيار مىكند سپس در آن مدت فردى از مبيع كلى را از بايع دريافت مىكند و آن فرد نزد مشترى تلف مىشود ، آيا باز هم بايع ضامن است چون مشترى ذىالخيار است « و كل مبيع تلف فى زمن الخيار ممن لاخيار له ؟ »
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 454
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٥٤