ديگر معارض است و آن اين كه « كل مبيع تلف فى ز من الخيار فهو ممن لاخيار له » يا به تعبير خود اردبيلى :
« تلف المال فى الخيار المختص بالبايع من مال المشترى » و چون در خيار تأخير ، خيار مخصوص بايع است پس اگر مبيع پس از سه روز تلف شد مشترى ضامن است . « 1 »
شيخ اعظم مىفرمايد : از اين كه محقق اردبيلى قاعدهء « تلف المال فى ز من الخيار . . . » را يك قاعده قرار داد و آن را به جنگ قانون « التلف قبل القبض » برد ، استفاده مىكنيم كه اين قاعده « كل مبيع تلف فى ز من الخيار . . . » در ميان فقهاء مسلم است و گرنه به ضرسقاطع نمىگفت اين قاعده معارض است . . . .
مرحوم آقا جمال هم در حاشيهء شرح لمعه به مثل همين سخن محقق اردبيلى تصريح كرده البته بعداً فرموده : اين مال بعد از قبض و اقياض است كه مبيع در دست مشترى تلف شود ، هركس ذىالخيار نيست ضامن است و گرنه قبل از قبض مسأله فرق مىكند و بايع ضامن است ولى از جهات ديگر ، قاعدهء تلف در زمان خيار عموميت دارد و اختصاص به خيار خاص ندارد و در همهء خيارات مطلب از اين قرار است . « 2 »
قوله : و ظاهر هذه الكلمات عدم الفرق . . . :
چنانچه ملاحظه شد كلماتى كه نقل كرديم نوعاً اطلاق داشت و فرقى ميان انواع خيار ( مجلس و شرط و غيره ) نگذاشت ، فرقى ميان ثمن و مثمن نگذاشت ، فرقى ميان اين كه خيار مخصوص بايع باشد يا مشترى ، نگذاشت ) پس قانون « التلف فى ز من الخيار ممن لاخيار له » قاعدهاى عام و كلى است .
بهخاطر همين اطلاقات است كه صاحب رياض فرموده : لاخلاف در اين كه تلف در مدت خيار از مال كسى است كه خيار ندارد . « 3 » و مفتاح الكرامه فرموده : قول آقايان « التلف فى مدة الخيارممن لاخيار له » قاعدهاى است كه كسى در آن مخالفتى ندارد . سپس به پيروى از صاحب رياض فرموده : اين حكم ( كه تلف از مال كسى است كه خيار ندارد و او ضامن است ) در برخى از افراد مسأله ، مطابق قاعده است « 4 » ( شايد منظور از قاعده قانون « الضمان على المالك » يا « التلف من المالك » باشد و شايد مراد از بعضى افراد عبارت از تلف مبيع نزد مشترى در زمان خيار بايع به شرط رد ثمن باشد كه حكم به اين كه تلف مبيع در اين زمان بر مشترى است كه ذىالخيار نيست مطابق قاعده هم هست كه « التلف من المالك » باشد . )
قوله : لكن الانصاف انه لم يعلم من حال احد . . . : تا به حال تمام تلاش شيخ از نقل كلام اصحاب ، استفادهء تعميم از آن بود كه حكم مذكور در صدر مسأله ( غير ذىالخيار ضامن است ) مخصوص
هامش
( 1 ) . مجمع الفائدة و البرهان ، ج 8 ، ص 406 .
( 2 ) . حاشية الروضه ، ص 364 .
( 3 ) . رياض المسائل ، ج 8 ، ص 208 .
( 4 ) . مفتاح الكرامة ، ج 4 ، ص 599 .