همانطور كه اگر خود ميت فسخ مىكرد بايد ثمن را از مال خود مىداد ، ورثه نيز اگر فسخ كردند بايد از مال خودشان بدهند و اگر برگشت مبيع به ملك ورثه به اين عنوان شد كه قائم مقام ميت هستند پس مثل خود ميت ذمهء آنها مشغول به عوض مىشود و بايد ثمن مشترى را بپردازند .
نظير اين كه حق شفعه پدر مرحومشان را به ارث مىبردند كه اگر اخذ به شفعه كردند بايد پول حصه مشاع از زمين را از ملك خودشان بپردازند نه اين كه به ذمّهء ميت بيايد و ربطى به آنها نداشته باشد . ( نظر شيخ در رابطه با دو وجه بعداً مىآيد . )
قوله : ثم لوقلنا بجواز الفسخ لبعض الورثه . . . :
تاكنون بر مبناى شيخ اعظم محاسبه كرديم . حال بر مبناى قول اوّل كه ( ورثه استقلال در فسخ دارند و هركدام مىتوانند كل معامله را فسخ كنند ) محاسبه مىكنيم و آن اين كه : بر اين مبنا اگر يكى از ورثه معامله را فسخ كرد و ديگران فسخ نكردند ، فسخ او نافذ است ولى آيا مبيع به ملك همهء ورثه برمىگردد ؟ يا تنها به ملك ناسخ داخل مىشود ؟ در اين رابطه هم دو وجه وجود دارد :
1 . مقتضاى فسخ اين است كه مبيع به ملك ميت برگردد و . . . ، طبق اين حرف مبيع به ملك همهء ورثه داخل مىشود .
2 . مقتضاى نيابت و قائم مقام بودن . . . كه قبلًا در وجه ثانى ذكر شد ، پس به ملك خود فاسخ داخل مىشود .
قوله : والاظهر فى الفرعين هو كون ولاية الوارث :
نظر شيخ در هر دو فرع اين است كه ولايت وارث مثل ولايت ولى يا وكيل نيست ، ولى يا وكيل در صدد استيفاى حق ديگران ( مولى عليه و موكل ) هستند و لذا تنها حق دارند اعمال خيار كنند . ولى وارث در صدد استيفاى حق خودش هست و از اين روى وارث ميت ، مثل خود ميّت است نه اين كه مثل وكيل و نايب او در فسخ باشد ، و اگر مثل خود ميت بود همانطور كه ميت اگر فسخ مىكرد ثمن به ذمهاش مىآمد و بايد از عهده برآيد ، وارث او نيز چينن مىباشند و لذا سيرهء مستمره بر اين جارى شده كه در بيع شرط ( منزل را فروخته به مبلغى و شرط كرده كه اگر تا يك سال پول را برگردانم منزل مال خودم باشد . ) اگر خود فروشنده مرد ورثه تا يك سال حق دارند معامله را فسخ كنند و پول منزل را از جيب خودشان بدهند و منزل را برگردانند ، ضمناً ملزم نيستند از اين منزل ديون پدر مرحومشان را بپردازند . البته اين اجمال قضيه بود و مسألهء نياز به تنقيح بيشترى دارد .
انتقال خيار اجنبى به وارث
اگر طرفين معامله براى اجنبى و فرد ثالث جعل خيار كنند ( چون او خبره است ) و خود ذىالخيار در مدت خيار بميرد ، تكليف اين حقالخيار چه مىشود ؟ آيا به وارث اجنبى به ارث منتقل