هم مفسد بدانيم ، بايد امر به وفا را در حديث « كه فرمود : « يفى بذلك . . . » و جملهء خبرى در مقام انشاء معناى امرى دارد » بر استحباب حمل كنيم ( چون سابقاً گفتيم استحباب وفا با فساد عقد منافى نيست . ) ولى باز هم مطلوب ما را ثابت مىكرد كه شرط فاسد مفسد عقد نيست زيرا روايت به وضوح دلالت دارد كه معامله صحيح است و وفاى به شرط ضمنى هم مستحب است و اگر معامله صحيح نبود كه استحباب وفا هم نداشت .
ان قلت : اگر وفا مستحب است نه واجب ، چرا مسئلهء ارث بردن و شرط ارث را امام عليه السلام از دليل استحباب وفا استثنا كرد و فرمود « الا الميراث » ؟
قلت : براى اين كه در مورد ارث ، وفا ، نه واجب است و نه مستحب است زيرا ملكيت در باب ارث قهرى است و دست طرف نيست تا وفاى به آن واجب يا مستحب باشد به اين دليل استثنا كرد . پس اين روايت هم به خوبى مطلوب مار ا ثابت مىكند كه شرط فاسد مفسد نيست .
ج : صحيحهء دوم حلبى از امام صادق عليه السلام : شخصى كنيزى را مىفروشد و ضمن بيع شرط مىكند كه اين كنيز نه فروخته شود و نه به كسى هبه شود و نه به ارث برده شود ، آيا صحيح است ؟ حضرت فرمود :
همهء اين شرطها جايز و نافذ و صحيح است غير از ارث برده نشد كه شرط عدم ارث باطل است و كنيز قهراً به ارث برده مىشود ، شرط عدم ارث خلاف كتاب الهى است و هر شرطى كه خلاف قرآن باشد مردود و باطل است . « 1 »
كيفيت استدلال : اين كه امام فرمود : ساير شروط بهجا است و شرط عدم ارث باطل است و حتماً به ارث برده مىشود ، دليل است كه شرط فاسد مفسد نيست و اصل معامله صحيح است و از ذيل روايت هم كه فرمود :
« كل شرط خالف كتاب اللَّه فهو ردّ اى لايعمل به »
استفاده مىشود كه رواياتى كه در رابطه با بطلان شرط خلاف كتاب و سنت وارد شده منظورش بطلان اصل بيع نيست بلكه منظورش رد شرط و عدم عمل به شرط است و گرنه اصل معامله صحيح است پس از همه رواياتى كه اين تعبير را دارد مىتوان قول ما را استفاده كرد كه شرط فاسد مفسد نيست .
قوله : و يؤيّده ما ورد فى بطلان . . . : رواياتى هم كه در رابطه با بطلان شروط فاسد در ضمن عقد نكاح وارد شده و دلالت دارند بر اين كه اصل نكاح صحيح و باقى است و شرط فاسد است . « 2 » اينها نيز مؤيد مطلوب ما هستند كه شرط فاسد مفسد بيع نباشد . وجه اين كه مؤيد قرارداد نه دليل ، آن است كه شايد باب نكاح خصوصيتى داشته باشد و كسى بگويد به دليل خاص در نكاح شرط فاسد مفسد نيست و لذا مؤيد قرارداد نه دليل .
قوله : و قد يستدل على الصحة . . . : دليل سوم بر صحت عقد و بطلان شرط :
هامش
( 1 ) . همان ، ج 13 ، ص 43 ، باب 15 ، ح 1 .
( 2 ) . وسائل الشيعه ، ج 15 ، ص 40 ، باب 29 .