مجهولى را شرط كردند معامله باطل مىشود ، پس بايد شرط ضمنى جهالت مسرى به اصل بيع نداشته باشد و گرنه معامله باطل و شرط هم باطل مىشود .
بيان كبراى كلى روشن است و گويا مرحوم شيخ آن را مسلّم گرفته و عبور كردهاند و بيان صغرى هم در اواخر همين شرط ششم اشاره مىكنند كه فقهاء تصريح كردهاند كه للشرط قسط من احد العوضين » يعنى اگرچه در ظاهر به صورت شرط آمده ولى در واقع به منزلهء جزء است و سهمى از ثمن يا مثمن ( به تناسب اين كه شرط ضمن كدام باشد ) دارد و جهالت آن موجب جهالت يكى از عوضين مىشود كه مبطل است .
قوله : بل لو فرضنا عدم سراية الغرر : برفرض كه جهل و غرر به شرط موجب سرايت به اصل بيع نباشد و بيع را غررى نكند باز هم اشكال دارد و جهل به خود شرط كافى است كه مُبطل آن باشد زيرا اگرچه در روايت معروف نبوى نهى پيامبر صلى الله عليه و آله از بيع غررى مطرح شده ولى اوّلًا اختصاص به بيع ندارد و از باب مثال است و باالغاء خصوصيت ، غرر و جهالت ، در هر چيزى مبطل آن است .
ثانياً در مرسلهء علامه در تذكره سخن از نهى پيامبر از اصل غرر و مطلق آن است ( نهى النبى عن الغرر ) و اين روايت اختصاص به بيع ندارد و به وضوح بر بطلان شرط غررى دلالت مىكند ، ولذا با بل ترقى آورد كه حتى اگر سرايت هم نباشد باز شرط مجهول فى نفسه باطل و فاسد است . ولذا ملاحظه مىكنيم كه آقايان صلح و اجاره غررى را هم باطل مىدانند و در ابواب مختلف معاملات حتى وكالت ( كه عقد جايز است و امرش آسانتر است ) براى بطلان به غررى بودن استناد مىكنند و اين دليل بر الغاءِ خصوصيت بيع است .
پس منشأ بطلان شرط مجهول ، بطلان بيع نيست كه چون سرايت مىكند و بيع را باطل مىكند لذا خودش هم باطل مىشود بلكه منشأش جهالت به خود شرط است . ولذا مىبينيم علامه در تذكره « 1 » در باب شرط ضمنى مجهول جزما فرموده : خود شرط باطل است ولى در بطلان بيع ترديد كرده و دو وجه ذكر كرده ، اين نيز شاهد آن است كه بطلان شرط به خاطر بطلان اصل بيع نيست و گرنه جازم نمىشد .
قوله : لكن الانصاف ان جهالة الشرط : اين فراز استدراك از فراز قبلى است كه خواستند حساب شرط را از حساب اصل بيع جدا كنند و بگويند : خود شرط مجهول باطل است چه سرايت بكند به معامله و موجب جهالت عوضين بشود يا نه ، و مىفرمايد : انصاف اين است كه ( روى اصلى كه قبلًا در صغراى دليل ذكر شد كه للشرط قسط من احدالعوضين و به منزلهء جزء يكى از
هامش
( 1 ) . تذكرة الفقهاء ، ج 1 ، ص 472 .