« انّى يكون هذا و قد قال اللَّه تعالى : الرجال قوامون على النساء . » « 1 »
11 . روايت تفسير عياشى از امام باقر عليه السلام از امير مؤمنان : مردى با زنى ازدواج كرده و ضمن عقد شرط كرده كه اگر چنانچه ازدواج ديگرى بكند يا از اين زن فاصله بگيرد و قهر كند يا كنيزك فراشى ( جاريهاى كه خريدارى مىكند براى تسرّى و مجامعت . ) بياورد اين زن مطلقه باشد ، امير مؤمنان فرمود :
« شرط اللَّه قبل شرطكم ان شاء و فى بشرطه
( ازدواج مجدد نكند و . . . و اگر كرد زن اول را طلاق بدهد )
و ان شاء امسك امرأته و تزوّج عليها و تسرّى و هجرها ان اتت بسبب ذلك
( ناشزه شد )
قال اللَّه تعالى : فانكحوا ما طاب لكم من النساء متنى و ثلاث ، و قال احلّ لكم ما ملكت ايمانكم واللآتى تخافون نشوزهن . . . . » « 2 »
اين بود مجموع رواياتى كه در مانحن فيه وارد شده و به وضوح دلالت دارند كه هر شرط مخالف كتاب و سنّت از درجهء اعتبار ساقط است و لزوم وفا ندارد . حال از جوانب مختلف دربارهء اين روايت بحث مىكنيم :
قوله : ثم الظاهر انّ المراد بكتاب اللَّه : بحث اوّل اين است كه منظور از كتاب اللَّه در روايات مذكور كه فرمود :
« كل شرط خالف كتاب اللَّه »
چيست ؟ آيا منظور قرآن مجيد است ( كما هو المتبادر ) ؟ يا منظور معناى لغوى آن است يعنى « ما كتب اللَّه على عباده » كه عبارت است از احكام دين خواه اين حكم در قرآن كريم آمده باشد يا در روايات و لسان معصومين عليهم السلام ؟ مرحوم شيخ مىفرمايد :
مراد از كتاباللَّه همين معناى دوّم است به دليل اين كه از جمله موارد ، شرط ولاء عتق بود كه در داستان بريره در روايت دوم قبلًا ذكر شد و حضرت شرط ولاء را از سوى صاحبان بريره خلاف كتاب دانستند در حالى كه اين معنى در قرآن به صراحت نيامده و قرآن كريم از آن ساكت است و تنها در زبان رسولخدا صلى الله عليه و آله ذكر شده و اين شاهد ارادهء معناى دوم از كتاباللَّه است .
قوله : لكن ظاهر النبوى . . . : برخى از روايات سخن از اين بود كه هر شرطى كه مخالف كتاب باشد مردود است و اينها را مىتوان توجيه كرد كه مراد از كتاباللَّه حكم اللَّه است ولى در برخى روايات از جمله صحيحه اوّل ابن سنان سخن از موافقت كتاباللَّه بود يعنى حتماً بايد امرى را كه شرط مىكند در قرآن باشد و موافق ان هم باشد و مفهومش اين است كه آنچه اصلًا در قرآن نيست يا هست ولى موافق قرآن نيست باطل و مردود است و بالجمله شروط از يك نظر سه دستهاند :
هامش
( 1 ) . همان ، ص 337 ، باب 41 ، ح 6 و آيهء 34 ، سورهء نساء .
( 2 ) . تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 240 ، ح 121 ؛ وسائل الشيعه ، ج 15 ، ص 31 ، باب 20 ، ح 6 .