معيب عبد و امه من حيث المجموع 5 / 7 درهم است و قيمت صحيح هر دو ده درهم است و نسبت تفاوت 14 مىباشد و 14 از 12 درهم سه درهم مىشود . پس مثالى را كه متوهم بهعنوان ما ده نقض ذكر كرد با مورد بحث ما هماهنگ نيست چراكه در آن مثال قيمت عبد و امه متفاوت ملاحظه شده بود و مثال مطابق با بحث اين بود كه آورديم و ديديم كه طريقهء شهيد درست است .
قوله : و قد ظهر ممّا ذكرنا انّه لافرق . . . : از مطالب مذكور روشن شد كه فرقى ندارد كه بيّنه قيمت را بيان كند يا نسبت تفاوت را ، بيان مطلب : گاه بيّنه مىگويد : قيمت عبد صحيحاً 10 درهم و معيباً 8 درهم است و گاه قيمت را ذكر نمىكند بلكه نسبت را بيان مىگويد يعنى مىگويد : نسبت تفاوت قيمت صحيح و معيب عبد 14 است . در اين صورت هم بايد به طريق شهيد عمل شود يعنى اگر يك بينه مىگويد نسبت صحيح و معيب اين عبد 16 است و ديگرى مىگويد نسبت 38 مىباشد و ثمن 12 درهم است بايد 16 را از 12 حساب كنيم و 38 آن را نيز بهدست آوريم سپس دو ارش را جمع نموده و تقسيم بر 2 كنيم كه ارش واقعى از ثمن بهدست مىآيد .
قوله : هذا كلّه اذا كان مستند المشهور :
آنچه تا به حال ذكر شد بر اين فرض بود كه از باب جمع بين دو دليل بيّنه ( كه طريق اول مشهور بود ) پيش آييم ، حال اگر از باب جمع بين دو حق ( كه طريق دوّم مشهور بود ) پيش آييم باز در مقام ، طريق شهيد متعين است و لافرق كه دو بيّنه به قيمتها شهادت دهد يا به نفس نسبتها شهادت دهند ، فىالمثل بيّنهء اوّل بگويد . نسبت تفاوت صحيح و معيب اين مبيع 16 مىباشد و بيّنهء دوم بگويد : تفاوت 38 مىباشد و حكم اين است كه دو نسبت مذكور ( 16 و 38 ) را تعديل كنيم يعنى 38 را تعديل كرده و 16 را ترقى داده و بالا ببريم تا معادلهاى بهدست آيد و يك نسبت متوسطى بهدست آيد كه بالاتر از 16 و پائينتر از 38 باشد ، يعنى ارش از ثمن المسمى بنا بر 16 ، 2 درهم مىباشد و بنا بر 38 5 / 4 درهم و جمع آن دو 5 / 6 درهم مىشود و تقسيم بر دو مىكنيم مىشود سه درهم و 14 آن .
وامّا اگر دو بيّنه به قيمت شهادت دهند ، مثلًا يكى مىگويد قيمت اين متاع صحيحاً 12 و معيباً 10 مىباشد و ديگرى مىگويد : قيمت آن صحيحاً 8 و معيباً 5 مىباشد ، در اين مثال تا به حال گفتيم شيوه اين است كه قيمت صحيح بيّنهء اقل را قدرى بالاتر ببريم و قيمت صحيح بيّنه اكثر را كمى پائين بياوريم و هكذا در جانب معيبها سپس نسبت اين دو را با هم بسنجيم . . . ولى حالا مىگوييم : براى بهدست آوردن قيمت متوسط ميان دو قيمت بايد از دو قيمت صحيح و از دو قيمت معيب ، يك قيمت را براى صحيح و يك قيمت را براى معيب اخذ كنيم ( قيمت انتزاعى ) و نسبت اين دو را بسنجيم و نسبت اين دو را نسبت متوسط ميان دو نسبت قرار دهيم نه خودش ، يعنى نسبت آن بين دو نسبت متوسط باشد نه اين كه خود قيمت متوسط بين دو قيمت شود .
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 210
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢١٠