درست نيست ، زيرا طبق طريق مذكور قيمت هر نصف مبيع با قيمت نصف ديگر يكسان نيست ، فىالمثل در جانب صحيح ، قيمت نصف مبيع بنا بر بيّنهء اوّل ( 12 درهم ) شش درهم است و بنا بر بيّنهء دوّم ( 8 درهم ) چهار درهم است پس مساوى نيستند چراكه عدد 6 بيشتر از 4 مىباشد ، در طرف معيب نيز بنا بر بيّنهء اوّل ( 8 درهم ) قيمت نصف آن 4 مىباشد و طبق بيّنهء دوّم ( 6 درهم ) قيمت نصف 3 مىباشد كه باز هم مساوى نيستند . روى اين اصل ما نمىتوانيم قيمت دو نصف معيب ( 4 و 3 ) را جمع كنيم و به مجموع دو نصف صحيح ( 6 و 4 ) نسبت دهيم آرى اگر قيمت هر نصف برابر بود چنين حقى داشتيم ولى در مثال 12 و 8 مساوى نيست . لذا در اين مثال براى جمع ميان دو بيّنه و عمل به قول هر دو بايد اين كار را بكنيم كه ارش هر قيمت را جداگانه تعيين كنيم ( مثلًا برابر بيّنهء اوّل قيمت نصف صحيح 6 و نصف معيب 4 مىباشد و تفاوت 13 است يعنى عدد 6 يك سوم از 4 بيشتر است . ) و بايد از ثمن المسمّى 13 اخذ شود ، پس اگر ثمن 12 درهم بوده بايد 4 درهم طبق بيّنهء اول اخذ شود و امّا نصف ديگر ، قيمت صحيح آن چهار و معيب آن سه مىباشد و تفاوت 14 است كه 4 به اندازهء 14 از 3 بيشتر است و در نتيجه از ثمن المسمى بايد 214 بهعنوان ارش اخذ شود و 14 عدد 12 عبارت از 3 مىباشد و اين دو ارش كه 3 و 4 بود جمع مىشود و تقسيم به دو مىشود و عدد سهونيم بهدست مىآيد و اين همان ارش است كه شهيد بيان كرد . پس حتى اگر طريق مشهور را برويم و جمع ميان دو بيّنه كنيم و به اين دليل تصنيف را اختيار كنيم باز مبناى شهيد به درد اين كار مىخورد .
قوله : توهم ان حكم شراء شيئى . . . :
گويا كسى به شيخ اعتراض دارد و مىگويد : مورد بحث ما نظير آن است كه كسى بخواهد با يك ثمن در يك معامله دو متاع را خريدارى كند در حالى كه قيمت واقعى آن دو متفاوت است يعنى هركدام صحيحاً قيمتى دارند و معيباً قيمتى ، مثلًا با پول معيّنى ( 12 درهم ) يك عبد و يك امه خريدارى كرد سپس هر دو معيوب درآمدند ، و بيّنه گفت : قيمت عبد صحيحاً 4 درهم و معيباً 5 / 2 درهم است و قيمت امه صحيحاً 6 درهم و معيباً 5 درهم است كه در مجموع دو درهم گرانتر خريده ، در اين مثال لازم نيست قيمت عبد را جدا محاسبه كرده و قيمت امه را جدا و براى هر كدام ارش بگيرد بلكه من حيث المجموع محاسبه كرده و ارش مىگيرد يعنى صحيحها را كه 4 و 6 بود جمع مىكند و عدد 10 درهم بهدست مىآيد و معيبها را كه 5 / 2 و 5 باشد جمع مىكنيم و عدد 5 / 7 بهدست مىآيد و 5 / 7 را به 10 مىسنجيم و تفاوت 5 / 2 مىباشد كه نسبت آن به 10 ، 14 مىشود و در نتيجه بايع 13 ثمن المسمى يعنى 3 درهم از 12 درهم را به مشترى مىپردازد . حال مانحن فيه هم نظير مثال عبد و امه است و همين محاسبات را دارد و همانطور كه در مثال مذكور به شيوهء
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 208
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٠٨