مشهور تعيين ارش شد همينطور در مورد بحث نيز بايد چنين كنيم .
قوله : مدفوع بانّ الثمن فى المثال . . . :
مرحوم شيخ در پاسخ توهم مذكور مىفرمايد : قياس مورد بحث ما به آن مثال نادرست است زيرا در مثال عبد و امه كه هر دو را به 12 درهم خريده بود و صحيح عبد 6 درهم و معيب آن 4 درهم بود . بر فرض كه عبد و امه معيب هم نبودند بايد محاسبه شود كه هركدام چهقدر ارزش دارد و چه مقدار از ثمن در برابر آن است چون علىالفرض عبد و امه قيمى است و قيمت آن دو مساوى نيست و ارزش امه بيشتر است . حال كه قيمت هر كدام تفاوت دارد چگونه مىتوان تعيين كرد كه چه مقدار از ثمن المسمى در قبال عبد و چه اندازه در قبال امه است ؟ راهى نداريم جز اين كه نخست مقدار ثمن و ارزش هريك را تعيين كنيم ، و با توجه به محاسبهاى كه متوهم انجام داد قيمت عبد از 12 تومان 48 ريال است و قيمت امه 72 ريال زيرا قيمت واقعى عبد 4 درهم بوده و قيمت واقعى امه 6 درهم و جمع آن دو 10 مىشود و با ملاحظه قيمت هريك نسبت به 10 درهم به اين نتيجه مىريسم كه از 10 درهم 25 در برابر عبد و 35 در برابر امه است ولذا اگر 14 ثمن را بهعنوان ارش بگيرد اين در واقع به 16 كه ارش امه است و 38 كه ارش عبد است منطبق مىشود زيرا اگر ارش عبد را به تنهائى اخذ كنيم بايد بگوييم قيمت صحيح عبد 4 درهم و معيب آن 5 / 2 و تفاوت 5 / 2 به 4 ، 18 مىباشد و بايد از ثمن عبد هم همين اندازه ارش بگيرد و نيز اگر ارش امه را به تنهائى اخذ كنيم بايد بگوييم قيمت امه صحيحاً 6 و معيباً 5 مىباشد و تفاوت 16 است و بايد از ثمن المسمى همين مقدار ارش بگيرد و در مجموع 18 و 16 همان سه درهم از 12 درهم مىشود . در نتيجه ارش بنا بر هر دو طريق مشهور و شهيد 3 درهم مىشود .
آرى اگر متوهم بخواهد مثالى بزند كه عيناً مانند ما نحن فيه باشد بهتر بود اين مثال را بياورد كه : اگر كسى عبد و امهاى را به قيمت مساوى خريدارى كند يعنى هركدام را به شش درهم خريده باشد كه قيمت هر نصف مبيع با نصف ديگر برابر است و از قبيل مانحن فيه است . حال در عقد واحد دو تا را به 12 درهم خريدارى كند يا در عقدى عبد را به 6 درهم و در عقد ديگر جاريه را به 6 درهم خريدارى كرد سپس هر دو معيوب درآمدند و رجوع به بيّنه كرد و بيّنه گفت : قيمت عبد صحيحاً 4 درهم و معيباً 5 / 2 و قيمت امه صحيحاً 6 و معيباً 5 درهم است .
اينجا عيناً مثل مانحن فيه است و فقط بايد به قول شهيد عمل شود يعنى بگوييم تفاوت قيمت معيب عبد به صحيح آن 38 است و بايد از ثمن عبد كه 6 درهم است 38 را بهعنوان ارش بگيرد و تفاوت قيمت معيب كنيز به صحيح آن 16 مىباشد و بايد از 6 درهم ثمن كنيز 16 يعنى يك درهم ارش بدهد . در حالى كه اگر به شيوهء مشهور عمل كنيم ارش هر دو سه درهم مىشود ، زيرا قيمت
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 209
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٠٩