هر دو بينه ) و نصف 13 مىشود 16 و نصف 12 مىشود 14 و حاصلجمع 16 با 14 همان تفاوت 7 به 12 مىشود كه مشهور مىگفتند يعنى در واقع 512 چون 16 عدد 12 عبارت است از 2 و 14 آن عبارت است از 3 و 3 و 2 مساوى با 5 مىشود پس باز اگر متاع را به 12 تومان فروخته بايد 5 تومان را برگرداند .
قوله : و ان اختلفا فى الصحيح و المعيب . . . : حكم صورت سوّم :
اگر مقوّمها هم در قيمت صحيح و هم معيب اختلافنظر دارند ، خود اين دو صورت كلى دارد :
1 . گاهى نسبت ميان صحيح و ميعب بنا بر هر دو بيّنه متحد و يكسان است يعنى مثلًا قيمت هر صحيح دو برابر قيمت معيب آن است مثلًا يك بيّنه مىگويد : متاع صحيحاً 12 و معيباً 6 تومان ، ديگرى مىگويد : صحيحاً 6 و معيباً سه تومان ، كه 12 دو برابر 6 و 6 دو برابر سه مىباشد در اين گونه موارد باز طريق مشهور و شهيد اختلافى ندارد و هميشه در نتيجه مساوى است زيرا على المشهور نسبت نصف مجموع دو صيحح ( 12 و 6 ) كه 18 مىشود و نصف مجموع ، 9 مىباشد به نصف مجموع دو معيب ( 6 و 3 ) كه 9 مىشود و نصف آن 5 / 4 مىباشد و 9 دو برابر 5 / 4 مىباشد و تفاوت 12 است .
و به طريق شهيد نسبت 12 و 6 ، 12 است و نسبت نصف 12 يعنى 6 به نصف 6 يعنى 3 همان نسبت است و نسبت كل 6 به 3 همان 12 است و نسبت نصف 6 يعنى 3 به نصف 3 يعنى 5 / 1 همان 12 مىباشد .
حاصل اين كه هر صحيح دو برابر معيب است و قهراً لازمهاش اين است كه هر نصف صحيحى دو برابر نصف معيب باشد و بر هر دو روش بايع بايد نصف ثمن المسمى را به مشترى برگرداند . ( البته اين از باب مثال است و اگر هر صحيحى سه برابر معيب بود بايد 24 را برگرداند و گاهى 34 و گاهى 13 و . . . كه برحسب مثالها مسائل فرق مىكند . )
2 . و گاهى نسبت ميان صحيح و معيب براساس هر بيّنه مختلف است نه متّحد اينجا است كه قبلًا در بيان طريق شهيد آورديم و دو مثال زديم و گفتيم گاهى طريق مشهور با شهيد در نتيجه متحدند و مثالش در تفاوت به دو ثلث بود كه قبلًا بيان شد و گاهى در نتيجه متفاوت و مختلفند كه اين نيز مثالش همانجا ذكر شد و تفاوت گاهى به زيادى بود كه مثالش سه تومان و 5 / 32 ريال بود و گاهى به نقصان كه مثالش 4 تومان و 39 ريال بود كه گذشت .
قوله : ثمّ انّ الاظهر بل المتعيّن . . . : مرحوم شيخ پس از نقل دو طريق مشهور و شهيد اوّل در تعيين ارش مىفرمايد : ما طريق شهيد را اخذ مىكنيم و آن را بر مشهور ترجيح مىدهيم ، صاحب ايضاح النافع نيز قول شهيد را اخذ كرده و فرموده : طريق مشهور پسنديده نيست ولى وجه آن را
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 206
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٠٦