انتزاعى ( 9 ) مساوى است با نسبت نصف معيب ( 3 ) با هريك از دو نصف مساوى آن كل ( 5 / 4 كه نصف 9 باشد ) و همانطور كه نسبت 6 به 9 نسبت 13 مىباشد و تفاوت به ثلث است ، همينطور نسبت 3 به 5 / 4 هم نسبت 13 مىباشد و تفاوت و ارش 13 ثمن المسمى مىشود يعنى چهار تومان از دوازده تومان ، ( اين طريق مشهور ) ولى نسبت نصف معيب به هريك از دو نصفى كه آن كل انتزاعى از آن دو مركب شده ( 9 از يك 4 و يك 5 مركب شده چون يك قيمت صحيح 10 بود كه نصف آن 5 است و ديگرى 8 بود كه نصفش 4 است ) متفاوت است نه مساوى زيرا نصف معيب كه سه باشد وقتى با 5 مىسنجيم 25 مىشود و وقتى با 4 مىسنجيم 14 مىشود و در مجموع 14 از ثمن المسمى سه تومان ، و 25 مىشود چهار تومان و هشت ريال و وقتى اين دو را جمع مىكنيم 7 تومان و هشت ريال مىشود و نصف كه مىكنيم 39 ريال مىشود و كاملًا نتيجه متفاوت است .
البته مثال مذكور يك مثال بود ولى منحصر به آن نيست در ساير مثالهاى صورت اوّل هم مطلب از اين قرار است .
قوله : و ان كان الاختلاف فى المعيب فقط . . . : حكم صورت دوّم :
اگر اختلاف مقومها تنها در قيمت معيب باشد يعنى هر دو متفق اند كه متاع صحيحاً فلان مبلغ ارزش دارد ولى در قيمت معيب آن اختلافنظر دارند ( مثالش بيايد ) ، حكم اين صورت آن است كه ميان طريق مشهور با طريق شهيد تفاوتى نيست بلكه هميشه از حيث نتيجه و مقدار ارش مثل هم هستند ، زيرا به طريق مشهور نخست بايد دو قيمت معيب را جمع كنيم و قيمت صحيح را با نصف مجموع دو قيمت معيب كه قيمت منتزع ما است ملاحظه و نسبتسنجى كنيم : و به طريق شهيد بايد قيمت صيحح را با نصف يكى از دو معيب و نصف ديگر را با نصف قيمت معيب ديگر بسنجيم و آن ملاحظهء مشهورى با اين ملاحظهء شهيدى مساوى است و تفاوتى در نتيجه و مقدار ارش پيدا نمىكند .
مثال : فرض كنيد هر دو بيّنه مىگويند : متاع صحيحاً دوازده تومان ارزش دارد ولى يكى مىگويد :
معيباً هشت تومان و ديگرى مىگويد شش تومان ، در اينجا به روش مشهور نخست 8 و 6 را جمع مىكنيم و عدد 14 بهدست مىآيد سپس آن را نصف مىكنيم و قيمت انتزاعى ( 7 ) بهدست مىآيد و تفاوت 12 به 7 كه نصف مجموع دو قيمت معيب است پنج مىشود و بايد 512 از كل ثمن المسمى را بايع به مشترى بدهد يعنى اگر دوازده تومان كه قميت واقعى آن است فروخته بايد پنج تومان را برگرداند .
و به روش شهيد ثانى نخست تفاوت 12 با 8 را بهدست مىآوريم كه 13 مىشود سپس تفاوت 12 با 6 را كه 12 مىباشد بهدست مىآوريم سپس اين تفاوتها را تنصيف مىكنيم ( جهت عمل به
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 205
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٠٥