مجموع 5 / 4 درهم مىشود و اين تفاوت را با آن تفاوت بيّنهء ديگر جمع مىكنيم در مجموع 5 / 6 درهم مىشود سپس تنصيف مىكنيم يعنى جمع بين بينات مىكنيم در اين مابهالتفاوت و آن نصف عبارت است از سه درهم و يك چهارم درهم ديگر كه 5 / 2 باشد يعنى 314 درهم از مجموع دوازده درهم بايد بايع به مشترى بدهد . ملاحظه مىكنيد كه بر طريق مشهور ارش سه درهم شد ولى به طريق شهيد 314 درهم شد و 14 درهم زيادتر بايد بدهد .
و گاهى طريق شهيد از حيث نتيجه ( مقدار ارش كه بايع بايد به مشترى بدهد ) كمتر از طريق مشهور مىشود و تفاوت به نقصان است ( بهعكس فرض قبلى ) مثلًا هر دو بيّنه اتفاقنظر دارند كه قيمت جنس معيباً شش درهم است ( بهتر است به جاى درهم با تومان محاسبه كنيم و بگوييم : قيمت معيباً شش تومان است ) ولى در قيمت آن صحيحاً اختلاف دارند يك بيّنه مىگويد : صحيحاً هشت تومان ارزش دارد و ديگرى مىگويد : صحيحاً ده تومان ارزش دارد . در اينجا به طريق مشهور ابتدا قيمتهاى صحيح را جمع مىكنيم ( 18 / 8 + / 10 ) سپس آن را تنصيف مىكنيم و قيمت انتزاعى صحيح را نُه قرار مىدهيم [ البته چون در معيب اتفاقنظر دارند نيازى به جمع ( 12 / 6 + / 6 ) سپس تنصيف آن ( 6 / 2 - / 12 ) نيست چون در نتيجه فرقى ندارد . ] و تفاوت قيمت انتزاعى صحيح ( 9 ) به معيب ( 6 ) را بهدست مىآوريم كه 39 يا سه قسمت از نه قسمت باشد يعنى چهار تومان از دوازده تومان بايد بايع به مشترى بپردازد ، چون 14 دوازده تا چهار تومان مىشود ولى به طريق مشهور كه تفاوتها را بايد گرفت و جمع كرد و تنصيف نمود ابتدا تفاوت 8 به 6 را بهدست مىآوريم كه 14 مىشود چون عدد 8 چهار تا دو دارد و 6 سه تا را دارد پس 34 عدد 8 مىشود و باقيماندهء 14 مىشود سپس تفاوت 10 به 6 را بهدست مىآوريم كه 25 مىشود چون ده تا ، پنج تا دو دارد و عدد 6 سه قسمت را دارد و 35 ده مىباشد و باقيمانده 25 ديگر مىشود يعنى طبق يك بيّنه از دوازده تومان سه تومان بايد بدهد و طبق بيّنهء ديگر 48 ريال بايد بدهد سپس اين تفاوتها را تنصيف مىكنيم ( نصف سه تومان 15 ريال مىشود و نصف 48 ريال 24 ريال مىشود و جمع نصفها مىشود 39 ريال و بايد بايع 39 ريال ارش بدهد از دوازده تومان كه اين مبلغ ، به نصف خمس ( خمس تومان دو ريال است كه نصف آن يك ريال مىشود ) از 13 ثمنالمسمّى ( 4 تومان ) ، كمتر است . پس ملاحظه مىكنيد كه اگر تفاوتها را بگيريم و بيّنات را در همان تنصيف كنيم نتيجه گاهى متفاوت مىشود .
قوله : توضيح هذا المقام :
تاكنون تنها به چند مثال اشاره كرديم و تفاوت يا توافق دو طريق را در نتيجه بيان كرديم . در اين مقام به قاعدهء مسأله اشاره مىكنيم و صور مختلف قضيّه را با احكام و نتايج هر كدام بيان
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 203
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٠٣