مىكنيم : بهطور كلّى اختلاف بيّنهها و مقوّمها در تعيين قسمت صحيح و معيب سه صورت دارد :
1 . گاهى اختلافشان فقط در صحيح است يعنى در قيمت جنس معيباً اتفاقنظر دارند ولى در قيمت آن صحيحاً اختلافنظر دارند و هركدام به گونهاى قيمت مىكند ، يكى مىگويد : صحيحاً ده تومان ارزش دارد و ديگرى مىگويد : هشت تومان مىارزد . ولى هر دو متفقاند كه معيباً شش تومان ارزش دارد .
2 . و گاهى اختلافشان فقط در معيب است يعنى در قيمت آن صحيحاً توافق دارند ( مثلًا 12 تومان ارزش دارد ) ولى در قيمت آن معيباً يكى مىگويد : ده تومان و ديگرى مىگويد هشت تومان ارزش دارد .
3 . و گاهى اختلافشان هم در صحيح است و هم در معيب يعنى يكى مىگويد : صحيحاً ده و معيباً شش ارزش دارد ، ديگرى مىگويد : صحيحاً هشت و معيباً پنج تومان ارزش دارد .
امّا احكام اين صور : حكم صورت اوّل : شيخ اعظم مىفرمايد : بهنظر مىرسد در اين صورت تفاوت ميان طريق مشهور و طريق شهيد دائمى و هميشگى باشد ( يعنى مقدار ارش به طريق شهيد هميشه كمتر است از مقدار ارش به روش مشهور ) سرّ مطلب اين است كه بر طريقهء مشهور اوّل قيمتهاى صحيح را جمع كرديم ( 18 / 8 + / 10 ) سپس آن را نصف كرديم ( 9 / 2 - / 18 ) و بنا را گذاشتيم كه قيمت نه ( 8 ) و نه ( 10 ) بلكه ( 9 ) باشد ، سپس معيب را كه شش باشد ( البته اينجا قيمت دو بيّنه را جمع نمىكنند كه بعد تنصيف كنند چون كار بىخودى است و اختلاف ندارند تا نوبت به تنصيف برسد ، لذا خود شش را مىگيريم . ) با مجموع دو نصف دو قيمت صحيح يعنى با عدد 9 كه قيمت جعلى انتزاعى است مىسنجيم و واضح است كه نسبت ثلث است و بايد 13 ثمن المسمى را كه دوازده بود بپردازد .
ولى بر طريقهء شهيد نسبت معيب را ( كه شش باشد ) به هريك از دو قيمت صحيح مىسنجيم و تفاوتها را جدا بهدست مىآوريم كه شش به ده چه نسبتى دارد ؟ و به هشت چه نسبتى دارد و به حكم اين كه مىخواهيم ميان بيّنهها جمع كنيم و به هركدام در نصف قيمت عمل شود در واقع نصف قيمت معيب را كه سه مىشود با نصف هريك از دو قيمت صحيح جدا ملاحظه مىكنيم يعنى سه را يك بار با 5 كه نصف ده باشد و يك بار با 4 كه نصف هشت باشد مىسنجيم و تفاوت را مىخواهيم بهدست آوريم و اينجا است كه نسبت معيب ( 6 ) به مجموع دو نصف دو قيمت صحيح ( 9 ) كه طريق مشهور بود مخالف است با نسبت نصف معيب ( 3 ) با هريك از دو نصف دو قيمت صحيح ( 5 و 4 ) و علت مخالفت و تفاوت اين است كه نسبت كل معيب ( 6 ) به كل قيمت
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 204
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٠٤