مرحوم شيخ مىفرمايد : طريق شهيد گاهى در نتيجه ( مقدارى كه بايد از ثمن بهعنوان ارش گرفته شود ) با طريق مشهور متّحد است مثل همان مثالى كه در طريق مشهور ذكر شد كه يك بيّنه مىگفت :
صحيحاً دوازده درهم و معيباً چهار درهم ارزش دارد ، و بيّنهء ديگر مىگفت : صحيحاً شش و معيباً دو درهم قيمت دارد ، در اينجا چه طريق مشهور را بگيريم و قيمتهاى صحيح را جمع كنيم ( 18 / 6 + / 12 ) و قيمتهاى معيب را هم جمع كنيم ( 6 / 2 + / 4 ) سپس انها را تنصيف كنيم و قيمت انتزاعى درست كنيم ( 9 / 2 - / 18 ، 3 / 2 - / 6 ) سپس تفاوت نصفها يعنى 9 به 3 را بهدست آورديم كه 23 مىباشد ، و چه به طريق شهيد پيش رويم و تفاوتها را لحاظ كنيم و بگوييم : طبق بيّنهء اكثر ( 12 و 4 ) تفاوت 23 مىباشد و طبق بيّنهء اقل هم ( 2 و 6 ) تفاوت 23 مىباشد پس بنا به هر دو طريق بايد بايع 23 خود ثمن يا مقدار آن را از خارج به مشترى بپردازد .
و گاهى طريق شهيد در نتيجه با طريق مشهور متفاوت است آن هم گاهى به زيادى است يعنى ارش بر طريق شهيد زيادتر از ارش بر طريق مشهور است . مثلًا متاعى را به دوازده درهم خريدارى كرده و بعداً معيوب درآمده و نزاع دارند و براى حل نزاع به كارشناس رجوع كردهاند و آنها اختلاف در قيمت دارند يك بيّنه مىگويد : اين متاع صحيحاً دوازده درهم و معيباً ده درهم ارزش دارد ( بيّنهء اكثر ) و بيّنهء ديگر مىگويد : صحيحاً هشت درهم و معيباً پنج درهم ارزش دارد . در اينجا به طريق مشهور ابتدا بايد دو قيمت صحيح را جمع كنيم كه « 12 و 8 » باشد كه جمعش 20 مىباشد ، سپس مجموع را تنصيف كنيم و قيمت انتزاعى ( قيمت من درآوردى كه از عمل به دو بيّنه انتزاع كردهايم ) را بهدست آوريم كه 10 باشد و بنا را بگذاريم كه قيمت صحيح 10 مىباشد و هكذا قيمتهاى معيب ( 10 و 5 ) را جمع كنيم ( 15 ) و آن را هم تنصيف كنيم كه ( 5 / 7 ) مىشود و اين را قيمت معيب فرض كنيم . سپس تفاوت صحيح ( 10 ) به معيب ( 5 / 7 ) را بهدست آوريم كه 14 مىباشد چون عدد ده به 4 تا 5 / 2 قسمت مىشود و ( 5 / 7 ) 34 عدد ده مىباشد و باقيمانده 14 مىشود . پس بايد بايع 14 ثمن المسمّى را كه سه درهم از دوازده درهم مىشود به مشترى بپردازد ، پس بر مسلك مشهور ارش سه درهم مىشود .
ولى بر طريق شهيد نخست تفاوت قيمت هر صحيح به معيب را بهدست مىآوريم كه تفاوت در يك بيّنه ( 12 و 10 ) عبات است از 16 چون دوازده 6 تا 2 دارد و عدد ده 56 دوازده مىباشد و باقىمانده يا تفاوت 16 مىشود اين دو درهم از دوازده درهم و تفاوت در بيّنهء ديگر ( 8 و 5 ) به 38 مىباشد يعنى سه قسمت از هشت قسمت چون عدد پنج در واقع 58 يعنى پنج قسمت از هشت قسمت است و قهراً باقيماندهء 38 مىشود و از دوازده درهم 5 / 4 مىشود زيرا ثُمن 12 تا 5 / 1 مىباشد يعنى اگر 12 را به 18 تقسيم كنيم حاصل آن 5 / 1 مىشود و 38 يعنى سه تا 5 / 1 درهم كه در
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 202
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٠٢