بهترين شاهد مطلب باب معاملات ربوى است كه اگر كسى صد من گندم سالم را در برابر صد و ده من گندم معيوب معامله كند ، شرعاً ربوى و باطل است چون عين به عين معامله مىشود و در بيع همجنس به همجنس زيادى در يك طرف باعث ربا است و كسى نمىتواند بگويد ده من زيادى بهخاطر وصف صحت است يعنى چون اين گندم معيوب است و طرف مقابل صحيح است پس بايد آن وصف صحت با اين زيادى جبران شود . پس از نظر قواعد معامله چيزى در برابر وصف صحت نيست تا شما بگويد : حالا كه وصف صحت نيست بايد معامله به همان نسبت منفسخ شود و مثل اين است كه جزئى از مبيع نباشد . . . ،
آرى به حكم نص ( روايات اوّل باب خيار عيب ) و اجماع كه دو دليل تعبدى هستند ، وصف صحت با ساير اوصاف فرق دارد و اين يكى مضمون است و بر عهدهء بايع مىآيد و بايد آن مقدار زيادى كه مشترى بهخاطر وصف صحت داده به او برگردد . و سرّ مطلب اين است كه اگرچه وصف صحت هم مقابله با مال نمىكند و چيزى از ثمن در قبال او واقع نمىشود ولى اين وصف داعى مشترى بر پرداخت مبلغ بيشتر است و بايع هم متعهد شده كه اين وصف باشد و لذا اگر تخلف حاصل شد مشترى حق دارد از بايع مطالبه كند كه به التزامت پايبند باش و عمل كن ، كما اين كه حق دارد اين التزام را ساقط كند . اين است كه وصف صحت با بقيّه فرق مىكند .
( البته مسأله نص و اجماع و تفاوت تعبّدى اگر باشد بحثى نيست ولى اين كه جناب شيخ بهدنبال آن فرمودند : سرّ مطلب اين است . . . ، كار را مشكل مىكند زيرا اگر مسأله داعويت مطرح شد باز فرق بين وصف صحت با ساير اوصاف نيست ، وصف كتابت و خياطت و طباخى و . . . نيز داعى مشترى مىشود بر پرداخت پول بيشتر ، پس بايد بابت ساير اوصاف هم بتواند ارش بگيرد ، در حالى كه كسى به آن ملتزم نيست ، و بهتر آن است كه همان تعبّد و نص و اجماع را موجب فرق بدانيم . )
مبحث سوم : ارش جزء عوض است يا غرامت شرعى
قوله : نعم يبقى الكلام فى كون هذا الضمان . . . :
پاسخ اشكال دوّم : بحثى است كه آيا ارش و تفاوتى كه مشترى از بايع مىگيرد از خود ثمن است و عين قسمتى از آن را بايد به مشترى بدهد ؟ يا لازم نيست از خود اين ثمن بدهد بلكه مختار است از خود اين بدهد يا از خارج و از پول ديگر به مقدار آن جزء ؟ از تعريف ارش در كلام اكثر ، احتمال اوّل استفاده مىشود زيرا در تعريف ارش گفتهاند : « هو جزء من الثمن . . . » « 1 » وعدهاى مثل علّامه در تذكره « 2 » و شهيدان در كتابهاى خودشان « 3 » احتمال دوّم را اختيار كردهاند و ارش را
هامش
( 1 ) . علّامه در قواعد ، ج 2 ، ص 74 ؛ محقق ثانى در جامع المقاصد ، ج 4 ، ص 192 و . . . .
( 2 ) . تذكره ، ج 1 ، ص 528 .
( 3 ) . دروس ، ج 3 ، ص 287 ؛ مسالك ، ج 3 ، ص 299 .