در پايان شيخ اعظم مىفرمايد : و كيف كان ( معانى مذكور از باب اشتراك لفظى باشند كه شهيد گفت يا اشتراك معنوى و جامع انتزاعى داشته باشند كه ما گفتيم ) ، به هر حال مهم اين است كه ازتعريف ارش اين نكته را فهميديم كه ارش در مواردى است كه نقص مذكور ( مالى يا بدنى ، كمّى يا كيفى ) ضمان داشته باشد و طرف ضامن آن باشد ( بنابراين آن نقصهايى كه ضمان ندارد از بحث ما خارج است و ارش ندارد مثل نسيان كتابت يا طبّاخى و . . . كه اگر عبد يا كنيز اين امور را فراموش كنند موجب ارش نيست اگرچه از باب مطلق نقص مجوز رد باشد . )
مبحث دوم : ضمان به قيمت واقعى يا عوض المسمّى
قوله : ثم انّ ضمان النقص تابع . . . :
مبحث دوّم در ضمان به قيمت واقعى يا عوض المسمّى است : گفتيم ارش در خصوص نقصى است كه مضمون باشد و طرف ضامن آن باشد ، حال سؤال اين است كه ضمان اين نقص چگونه است ؟ آيا ضامن قيمت واقعى آن است ؟ يا ضامن عوض المسمّى است ؟ مىفرمايد : قانون اين است كه جزء تابع كل باشد و به هرگونه كه كل را ضامن است ، جزء ( نقص عضو ) را ضامن باشد پس ضمان نقص تابع ضمان منقوص ( شيئىاى كه اين نقص بر او وارد شده ) است ، اگر شيئى منقوص يا اصل يا كل ، مضمون باشد به قيمت واقعى آن باشد ، اين نقص يا فرع يا جزء هم مضمون به قيمت واقعى است و به نسبت از قيمت واقعى شيئى منقوص را بايد بپردازد ، و مورد اين ضمان در شيئى مغصوب و در مال مستام ( كه مشترى از مالك گرفته تا آزمايش كند و اطراف آن را نگاه كند تا خريدراى كرده و نامش مقبوض بالسوم است ) و امثال آن است ( مثلًا كسى بدون توجه شيشهء كسى را شكست و . . . ) در اين موارد غاصب و قابض و متلف ضامن است و ضمانش هم از نوع ضمان يدى است « على اليد ما اخذت حتى تؤدى » و نحوه ضمان هم به قيمت واقعى است ، يعنى اگر كل اين شيئى را تلف مىكرد تمام قميت را ضامن بود ، حال كه جزئى از آن را تلف كرده به همان نسبت بعض قيمت واقعى را ضامن است ( ولا فرق كه قيمت اجزاء شيئى برابر باشد يا متفاوت باشد . )
و اگر شيئى منقوص ، مضمون به عوض المسمّى باشد ( يعنى عوض براى آن تعيين شده مثل موارد معامله ) نه به قيمت واقعى ( كه نسبت ميان عوض واقعى و عوض المسمّى عموم من وجه است : گاهى مثل هم مىباشند كما هوالغالب ، گاهى عوض واقعى به مراتب بيشتر است و جنس را ارزانتر فروخته و عوض المسمى كم است و گاهى بالعكس . ) جزء تالف يا نقص ، هم مضمون به عوض المسمّى است و به نسبت از ثمن المسمى كم مىشود و نامش ضمان معاوضى است كه