( عكّه ) آن را كه مىداند ، حال كسى بگويد ، همين مقدار كفايت مىكند و معامله از غررى بودن خارج مىشود ، پس اصل صحت معامله مسلّم است .
قلت : اين كفايت يا به دليل خاص تعبدى كه اجماع باشد از غرر بودن خارج است و عموم نهى از بيع غررى به اين مورد بهخصوص تخصيصى خورده و مخصِص آن اجماع است ، پس نتوان مانحن فيه را به آن قياس كرد و چنين اجماعى نيست . و يا از باب قاعده است و مربوط به فرضى است كه ظرف و مظروف را به ضميمه هم فروخته و آن هم در صورتى است كه ظرف هم ماليت داشته باشد ولى در مانحن فيه چنين نيست و ضميمه كه دردى باشد ماليت ندارد تا بگوئيم مجموع روغن و دردى را فروخته است و از اين جهت صحيح باشد . پس معامله غررى و باطل است .
قوله : و الاولى ان يقال . . . : مرحوم شيخ در پاسخ از اين سخنان صورى در مسأله تصوير مىكنند و حكم هر صورت را بيان مىكنند كه كجاها معامله صحيح و لازم است ؟ و كجاها صحيح و جايز است ؟ و كجاها از اصل باطل و غررى است ؟ ابتدا مىفرمايد : مسأله دو صورت كلى دارد :
1 . گاهى وجود دردى در روغن فقط موجب نقص وصفى است يعنى وصف صحت را از بين مىبرد و موجب عيب است اگرچه پس از تخليص و خالص كردن ( جدا كردن دردى از روغن ) سر از نقص كمّى درمىآورد ( صد من روغن نود و نه من مىشود ) ولى بالفعل نقص كمّى ندارد و نقص وضعى دارد و عرف مىگويد : صد من روغن معيوب فروخته نه اين كه بگويد : صد من فروخته و نود و نه من درآمده ( نظير مغشوش بودن دينار كه ولو پس از آب كردن آن و جدا كردن ساير فلزّات وزن طلا كم مىشود ولى فعلًا دينار مغشوش مىگويند . )
حكم اين فرض آن است كه معامله صحيح است ( مثل همهء اجناس معيوب ديگر ) ولو دردى خيلى خيلى بيش از حد معمول باشد ( يعنى ده من در صد من مثلًا ) چون مورد معامله روغن زيتون است كه اين هم فعلًا روغن زيتون است منتها سالم نيست و معيوب است و عرف مىگويد : روغن زيتون معيوب .
البته بهخاطر عيب آن مشترى حقالخيار عيب دارد كه رد يا ارش باشد .
سخن علّامه در تحرير هم كه دردى را در روغن زيتون و كتان ، عيب و موجب رد يا ارش دانسته « 1 » بر همين فرض و صورت حمل مىشود كه ما نيز قبول كرديم .
2 . گاهى وجود دردى در روغن موجب نقص وصفى و عيب نيست بلكه مفيد نقص كمّى است و كميّت مبيع فرق مىكند ، اينجا است كه مسألهء چهار صورت پيدا مىكند و بايد حكم هر صورت جدا بيان شود :
1 . نخست آنچه را كه در ظرف است از روغن با خود ظرف وزن مىكنند و سپس ظرف را برمىدارند و مشترى قسمتى از روغن را مشاهده مىكند كه اماره بر باقيمانده است و مطمئن
هامش
( 1 ) .