6 - خيار رؤيت
نوع ششم از انواع خياراتى كه در مكاسب عنواهشده خيار رؤيت است ، واژهء « خيارالرّؤية » كه بهصورت مضاف و مضاف اليه ذكر شده از نوعاضافهء مسبّب به سبب است يعنى خيارى كهمسبّب از رؤيت است ( كما اينكه خيار التأخير ، خيار العيب ، خيار الغبن و . . . . از اين قبيل بوده وهستند يعنى خيارى كه مسبّب از تأخير ثمن تا سهروز است ، خيارى كه مسبّب از خود عيب يا ظهورآن است ، خيارى كه مسبّب از غبن واقعى يا ظهورآن است و . . . . ) و منظور از خيار رؤيت آن است كهمشترى متاعى را كه مىخواهد خريدارى كند ، درحال معامله نمىبيند و از او غايب است ولى يكماه قبل ديده بود و الان با بناگذارى بر آن اوصاف ، خريدارى مىكند ، يا قبلًا هم نديده و بايع يا فردثالث براى او وصف مىكند و با ذكر اوصاف اقداممىكند ، و يا فروشنده مىگويد : فلان زمين يا كنيزمو . . . . را فروختم به شرط اينكه چنين و چنان باشدو بعداً كه جنس را به مشترى تحويل مىدهد ، مشترى مىبيند اين متاع آن اوصاف و ويژگىها راندارد در اينجا سخن از خيار رؤيت ( اى رؤيةالمبيع على خلاف ما اشترطه البايع او وصفهو . . . . ) به ميان مىآيد . قبل از هر سخنى اين بحثمطرح است كه آيا خيار رؤيت مشروعيّت دارد يانه ؟ آيا در فقه اسلام يكى از خياراتى كه درمعاملات و به ويژه در بيع مطرح است خيار رؤيتاست يا خير ؟ همهء فقهاء اصل مشروعيّت آن راقبول دارند و دلايلى چند بر آن اقامه شده كهمرحوم شيخ چهار دليل را مطرح ساختهاند و بهعقيدهء خودشان عمده دليل مطلب دو دليل اوّلاست اگر چه دليل ثالث را با توجيهى مىپذيرندولى دليل رابع را رد مىكنند :
1 - اجماع : هم اجماع محقّق و محصّل داريم ( كه خود تحصيل اجماع نمودهايم ) و هم اجماعمنقول داريم ( كه ديگران نقل اجماع كردهاند ) آنهم در حدّ استفاضه ( ناقلان گروهى هستند كه ازسه نفر متجاوزند ولو به حدّ تواتر نمىرسند . )
2 - پيش از اجماع ( اين تعبير براى آن است كهاجماع مدركى است و ارزش استقلالى ندارد ) عمده دليل مطلب قانون « نفى ضرر » است كه بهعقيدهء شيخ مثبت خيار رؤيت است ( در خيار غبنهم عمده دليل شيخ اعظم همين قاعده بود و هكذادر خيار