دَيْن مىماند و سبيل براى كافر بر مسلمان نيست و لذا اشكالى ندارد . ضمناً فرقى ندارد كه مسلمانى كه اجير مىشود عبد باشد يا حرّ باشد و ظاهر اطلاق كثيرى از فقهاء مثل علّامه در تذكرة شهيد در حواشى ، محقق ثانى در جامع المقاصد همين است . بلكه شيخ طوسى در كتاب خلاف فرموده : ميان فقهاء در اين مسأله خلافى نيست آنجا كه فرموده :
اگر كافرى مسلمانى را ( اين كلمه اطلاق دارد و هر يك از حرّ و عبد را شامل است ) براى كارى اجير كند ولى به نوع اجاره بر ذمّه ( نه بر عين ) اين اجاره صحيح است و كسى در آن مخالف نيست . سپس فرموده : و اگر كافرى مسلمانى را براى مدّتى اجاره كند مثلًا يك ماهه يا يك ساله اجير كند كه در ظرف اين مدّت فلان كار را انجام دهد ( فرض جائى است كه كار را در ظرف ده روز انجام مىدهد ولى يك ماه به او فرصت داده شده كه باز مختار است كه ده روز اوّل باشد يا دوّم يا سوّم يا مختلف و مختلط ) باز نزد ما اماميّه اجاره صحيح است . ( از اين كلمهء عندنا فهميده مىشود كه در فراز قبلى كه فرمود : بلا خلاف منظور نفى خلاف ميان همهء مسلمانان است . )
فخر الدين در ايضاح مدّعى شده : از امّت اسلامى نقل نشده كه ميان قرض گرفتن از كافر با اجير شدن براى كافر به نحو اجاره بر ذمّه ، فرقى قائل شده باشند بلكه همگى متفقاً اين استيجار را تجويز مىكنند . بر خلاف قواعد علّامه و ظاهر ايضاح كه فرمودهاند :
اجاره مطلقاً ممنوع است ( چه بر عين و چه بر ذمّه ) به اين دليل كه استيجار سبيل و سلطه است از كافر بر مسلمان و خداوند در آيه ، هر نوع سبيل و سلطه را نفى كرده است .
شهيد اوّل در دروس ميان عبد مسلمان و حرّ مسلم تفصيل داده و فرمود : اوّلى نمىتواند اجير كافر شود ولى دوّمى مىتواند .
سؤال : از كجاى كلام شهيد اين تفصيل مستفاد است ؟
جواب : از آنجا كه اوّل فرموده : اجارهء عبد مسلم به شخص كافر ممنوع است مطلقاً ( بر عين يا ذمّه ) سپس فرموده : ولى فاضل ( علّامه ) آن را تجويز كرده ، سپس فرموده : لابد مراد علّامه اجارهء حرّ مسلمان است و اين را تجويز مىكند نه اجارهء عبد مسلمان را ( از اين تفسير آن تفصيل مستفاد است )
مرحوم شيخ مىفرمايد : و فيه نظر : اين تفسير شهيد ناتمام است زيرا ظاهر كلام علّامه در تذكره آن است كه اجارهء عبد مسلم به كافر جايز است مطلقاً ( ولو بر عين باشد ) پس نتوان گفت : منظور علّامه جواز اجارهء حرّ مسلم است .
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 448
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٤٨