2 - و ان كان فيه ضررً فلا « 1 » در اينكه منظور از اين دو جمله چيست ؟ احتمالاتى وجود دارد كه نخست از باب مقدّمه بايد به معناى كلمهء نفع و ضرر اشاره كنيم : در معناى آن دو و چهار احتمال وجود دارد :
1 - هر دو داراى معناى وجودى باشند : نفع يعنى فايده و مصلحت داشتن ، و ضرر يعنى مفسده داشتن .
2 - هر دو معناى عدمى داشته باشند : نفع يعنى عدم المفسده و ضرر يعنى عدم النفع .
3 - نفع معناى وجودى داشته باشد يعنى فايده و مصلحت داشتن ولى ضرر به معناى عدم النفع باشد .
4 - نفع داراى معناى عدمى باشد يعنى عدم الضرر ولى ضرر معناى ايجابى داشته باشد يعنى مفسده داشتن با حفظ اين نكته ، مرحوم شيخ مىفرمايد : استدلال به اين حديث بنا بر همين احتمال اخير است كه نفع داراى معناى عدمى باشد و منظور امام عليه السلام اينست كه : اگر رفتن شما به دارالايتام و ورود شما بر آن به حال آنان نافع است يعنى ضررى به آنها وارد نمىشود بلكه به موازات طعامى كه مصرف كردهايد ، عوض مىپردازيد ( نه بيشتر تا معناى وجودى شود . ) در اين صورت ورود و استفادهء شما از مال ايتام بلامانع است . ولى اگر رفتن شما بدانجا مضّر است يعنى از غذاى آنان تناول مىكنيد ولى به موازات آن يا اصلًا چيزى نمىپردازيد و يا كمتر از مقدارى كه مصرف كردهايد مىپردازيد كه در هر حال به آنان ضرر مىزنيد ، اين تصرّفات شما جايز نيست . و طبق اين احتمال ميان صدر و ذيل حديث يعنى دو جملهء شرطيه هيچ تهافتى ديده نمىشود بلكه كاملًا سازگارند و ملك همان نبودن مفسدة است كه اگر نباشد جايز است و اگر باشد جايز نيست ولى مرحوم صاحب جواهر هر دو جملهء شرطيّه را وجودى و ثبوتى معنا كرده يعنى هم نفع را به معناى مصلحت داشتن معنا كرده ( به اين نحو كه اگر چيزى از مال ايتام مصرف مىكنيد دو يا چند برابر به آنها كمك مىكنيد و به سود آنها تمام مىشود ) و ضرر را به معناى مفسده داشتن معنا كرده ( كه در احتمال قبلى هم همين معنا بود . ) سپس فرموده : اين دو جملهء شرطيّه با يكديگر تنافى دارند زيرا شرطيّه اوّلى مىگويد : اگر ورود
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 183 و 184 ، باب 17 ، حديث اوّل .