داشتند ، پس از مدّتى طلبكار به من مراجعه كرده و طلبش را وصول كرد ولى من سهل انگارى كرده و نوشته را از او پس نگرفتم ، و نوشتهء جديدى هم از او نگرفتم ، و شهود هم اقامه نكردم ، و اين همه بخاطر اين بود كه من به او وثوق و اطمينان داشتم و فقط به زبان گفتم : نوشتهاى را كه از من نزد شما است پاره كنيد و دور بريزيد ، او رفت و سهل انگارى كرد و نامه را پاره نكرد تا اينكه مرد ، بدنبال مرگ وى ورثهء او مرا به محاكمه كشيده و نزد حاكم بردند و نوشته را به حاكم نشان دادند و شهود هم شهادت دادند ، و من محكوم شدم و چون مبلغ بسيار زياد بود و نمىتوانستم بپردازم ، لذا از دست حاكم متوارى شدم ، قاضى كوفه كه وضع را بدين منوال ديد معيشت ( باغى كه مايهء امرار معاش و گذران زندگى من بود ) مرا فروخت و پولش را گرفت و تحويل ورثه داد . و اينك اين مردى كه كنار من نشسته و با هم به خدمت رسيدهام يكى از برادران ما است ( شيعه است ) كه ندانسته اقدام كرده و معيشت مرا از قاضى خريده است . پس از مدّتى ورثهء ميّت پشيمان شده و اعتراف كردهاند كه پدر مرحوم آنها طلبش را وصول كرده بود و آنها بى خود ادّعا كردهاند و ورثه از اين مشترى خواستهاند كه معيشت مرا به من برگرداند و آنها هم در مقابل پولش را طىّ چند قسط معلوم بپردازند . ولى اين مشترى در جواب آنها گفته : من دوست دارم به محضر امام صادق عليه السلام رسيده و از حضرتش بپرسم ( و اينك من و اين مشترى به خدمت شما رسيدهايم ) آن مرد ( مشترى ) گفت : يابن رسول الله من چه كنم ؟
امام عليه السلام فرمود : به ورثهء ميّت مراجعه كن و پولت را بگير و معيشت و باغ اين مرد را هم به او برگردان و دست از اين مال بردار ، ( از اينجا به بعد محلّ شاهد است ) مشترى گفت : اگر من اين كار را كردم ( و معيشت او را به او ردّ كردم ) آيا غير از معيشت حق دارد از من مطالباتى داشته باشد ؟ امام فرمود : آرى آن مقدار كه از محصولات باغ استفاده كردى و آنها را فروخته و پولش را گرفتهاى و هر آنچه كه در اين باغ بوده در آن روزى كه خريدى ، همه را بايد به صاحبش بر گردانى ، مگر زراعتى كه كاشتهاى كه يا بايد صاحب زمين قيمت زراعت شما را بپردازد و يا بايد صبر كند تا وقت چيدن زراعت و اگر نخواهد صبر كند اختيار دست او است آنگاه قيمت تخمين زده شده و به شما پرداخت مىشود و زراعت به صاحب زمين تعلق مىگيرد مالك اصلى كه در آنجا حضور داشت مىگويد : از امام پرسيدم : اگر اين شخص ( مشترى ) در زمين من ساختمانى احداث كرده يا نهالهائى
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 277
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٧٧