آنچه كه بين الاماميّه از قديم مشهور و معروف است و كسى در آن مخالفتى نكرده آنست كه : سرزمين عراق ، مفتوحة عنوة است . [ طول و عرض آن بعدا در شرط ثالث خواهد آمد ] و از بعض تواريخ معتبره نيز اين مطلب حكايت شده است [ البته كسى اشكال نكند كه شيخ قبلا قول موّرخ را ردّ كرد و بعدا هم ردّ مىكند ، چگونه اينجا خود ايشان به قول و نقل آنها استناد كرده ؟
جوابش اينست كه : مستند شيخ اجماع و اخبار است ، و نقل مورّخين را تأييدا آورده است .
در مقابل اماميه ، از بعض العامّه حكايت شده كه آنها ارض عراق را از اراضى مفتوحة صلحا مىدانند « 1 »
[ البته اگر با همان قيد و شرط على ان يكون الارض للمسلمين ، باشد ثمرهاى بين فتح عنوة با صلحا نخواهد بود . ]
اخبارى هم كه دلالت دارند بر اينكه : ارض عراق ، ملك همهء مسلمين است ، بطور كلّى اين جهت را بيان كرده و از حيث نحوهء فتح ، در مقام بيان نيست و لذا هر دو امر محتمل است كه با قهر و غلبه يا با صلح و مصالحه فتح شده باشد . و براى نمونه سه روايت را مىآوريم :
1 - صحيحهء حلبى : از امام صادق عليه السّلام در رابطه با ارض سواد [ منظور همان ارض عراق است و تعبير به سواد براى آنست كه : ارض عراق در آن زمان خيلى آباد و سرسبز بوده و همهجا درختان خرما و . . . زمين را پوشانيده بود و جائى خالى نبوده و لذا تعبير به سواد و سياهى شده يعنى جائى صاف و خالى و بدون سرسبزى وجود نداشته ، ] سئوال شد كه : جايگاه آن كجا است ؟ [ آيا ملك مسلمين است ؟
يا از انفال ؟ و . . . ]
امام عليه السّلام فرمود : ارض عراق متعلق به همهء مسلمين است ، چه آنها كه
هامش
( 1 ) حاكى علامهء حلى در تذكرة الفقهاء ج 1 ص 428 .